Врз основа на член 34 став 1 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија, по моето гласање против Решението УЗ.бр.51/2025 од 8 април 2026 година, го образложувам следното
ИЗДВОЕНО МИСЛЕЊЕ
Не се согласувам со одлуката на Судот да се поведе постапка за оценување на уставноста на член 78-љ од Законот за култура и уставноста и законитоста на Колективниот договор за култура во целина, бидејќи сметам дека во конкретниот случај не постојат уставно-правни основи за поведување постапка.
Имено, од содржината на иницијативата и од образложението на Решението, произлегува дека сомнежот за неусогласеност со Уставот и законите не се однесува на Колективниот договор за култура во неговата целина, туку на одделни негови одредби кои уредуваат конкретни прашања, пред сè во делот на платите и одделни права од работен однос.
Во таква ситуација, поведувањето постапка за оценување на колективниот договор во целина, без утврдување дека евентуалната неусогласеност има карактер што ја засега неговата нормативна основа како целина, претставува неоправдано проширување на предметот на оцена и доведува до внатрешна неконзистентност во образложението.
Оценувањето на уставноста и законитоста на Колективниот договор во целина, според мое мислење, може да биде оправдан само во случаи кога евентуалната неусогласеност има системски карактер, кога одредбите се меѓусебно нераздвојно поврзани или кога постојат суштински повреди во постапката на неговото донесување што ја доведуваат во прашање неговата правна важност.
Во отсуство на вакви околности, уставно-судската оцена мора да биде ограничена на конкретни одредби, a во конкретниот случај, вакви причини не се утврдени.
Меѓутоа, суштинскиот проблем според моето мислење, произлегува од начинот на кој Судот ја интерпретира нормативната структура на Законот за култура и односот помеѓу законот и колективното договарање.
Имено, од систематиката и содржината на Законот за култура произлегува дека законодавецот не воспоставил затворен и исцрпно разработен систем во кој сите прашања од работниот однос и платите мора детално да бидат уредени исклучиво со закон.
Напротив, Законот очигледно е конципиран на начин што истиот претставува рамка која остава простор за доуредување и конкретизација преку колективни договори и други акти.
Тоа произлегува од повеќе негови одредби, меѓу кои и од член 2 став 1 точка 5, каде се предвидуваат „посебни права од работен однос во културата“, како и од одредби со кои се остава простор за понатамошна нормативна разработка преку општи акти и подзаконски акти.
Особено е значајно што самиот Закон во член 18 став 2 експлицитно упатува на „висината на платите за соодветниот вид занимање и надоместоците утврдени со колективен договор“, со што јасно ја признава нормативната улога на колективното договарање во сферата на платите.
Оттука, не може истовремено законот да ја признава улогата на колективниот договор во уредувањето на платите,
а колективниот договор да се третира како акт кој по правило излегува надвор од законската рамка секогаш кога врши нормативна конкретизација.
Дополнително, самиот Закон за култура во повеќе случаи остава простор за разработка на законските решенија преку други акти.
Во таква нормативна поставеност, според мое мислење, не може да се прифати тезата дека секоја разработка на прашањата поврзани со платите преку колективен договор претставува создавање „паралелен систем“ или излегување надвор од законската рамка. Напротив, станува збор за операционализација и конкретизација на рамковно поставен законски систем.
Во таа смисла, сметам дека Судот недоволно прави разлика помеѓу уредување на системот и нормативна разработка и операционализација на веќе воспоставен систем.
Колективниот договор за култура не воспоставува нов или автономен систем на плати и права од работен однос, туку разработува прашања за кои самиот Закон за култура, како и општата работно-правна рамка, оставаат простор за понатамошно уредување.
Во оваа насока, значајни се и одредбите од Закон за работните односи. Имено, согласно член 12 ставови 2 и 3, со колективен договор не може да се утврдат помали права од законските, а доколку содржат такви одредби се сметаат за ништовни, но можат да се утврдат права кои се поповолни за работниците. Оттука, законската рамка претставува минимален, а не максимален стандард на заштита.
Дополнително, согласно член 205 од Законот за работните односи, нормите содржани во колективниот договор се применуваат непосредно и се задолжителни.
Според тоа, колективниот договор не претставува инструмент ограничен на проста репродукција на законските решенија, туку механизам за нивна конкретизација и унапредување во рамките на законски дозволениот простор.
Во однос на уредувањето на платите, Судот, според мое мислење, не ја има предвид ниту пошироката нормативна рамка на јавниот сектор. Имено, Закон за вработените во јавниот сектор воспоставува рамковен систем во однос на вработените во јавниот сектор, но не содржи исцрпна и целосно разработена методологија за утврдување на платите за сите категории вработени.
Оттука, доуредувањето на овие прашања преку колективни договори претставува логично продолжение на законската рамка, а не нејзино нарушување.
Во однос на одредбите кои се однесуваат на платеното отсуство, сметам дека Судот не направил суштинска разлика помеѓу класичното платено отсуство утврдено со закон и специфичните облици на отсуство поврзани со стручно и уметничко усовршување.
Имено, член 154 од Законот за работните односи предвидува дека прашањата поврзани со образованието, дошколувањето и меѓусебните права и обврски можат да се уредат со колективен договор.
Во таа смисла, оспорените решенија кои предвидуваат платено отсуство, условено со потребите на работодавачот и поврзано со обврска за останување во работен однос, не претставуваат дерогирање на законската рамка, туку нејзина разработка во согласност со специфичностите на дејноста култура и потребата од стручно и уметничко усовршување. Согласно членот 53 од Колективниот договор за културата на работникот му следува платено отсуство само доколку е за потребите на работодавачот и има согласност од управниот одбор на јавната установа од областа на културата при што вработениот има обврска да остане во работен однос кај работодавачот во наредните три години.
Tокму затоа значајна е и улогата на Општиот колективен договор за јавниот сектор, кој претставува системски акт со кој се уредуваат и доуредуваат правата од работен однос и се воспоставува хиерархија на колективното договарање.
Од неговата содржина произлегува дека гранските колективни договори имаат функција да ги конкретизираат и унапредуваат правата согласно специфичностите на дејноста. Особено е значајно што и самиот овој договор предвидува систем на утврдување на платите врз основа на коефициенти на сложеност, што укажува дека ваквиот пристап не претставува отстапување од системот, туку негова општа карактеристика.
Фактот што Општиот колективен договор за јавниот сектор е донесен подоцна не го доведува во прашање важењето на Колективниот договор за култура, туку напротив, ја потврдува системската логика на колективното договарање и можноста за нормативна конкретизација и утврдување поповолни права преку грански колективни договори.
Дополнително, во образложението на Решението не се утврдува јасна и конкретна уставно-правна врска помеѓу оспорените одредби и повредата на конкретни уставни принципи, што укажува дека не е исполнет основниот услов за поведување постапка – постоење на основан сомнеж за неуставност или незаконитост.
Имајќи го предвид наведеното, сметам дека не постои основан сомнеж за уставноста, односно уставноста и законитоста на одредбите и Колективниот договор во целина кои беа предмет на оцена од страна на Судот.
Судија на Уставниот суд
на Република Северна Македонија,
Добрила Кацарска