У.бр.165/2024 – Уставен суд на Република Северна Македонија

Уставен суд на
Република Северна Македонија
У.бр.165/2024
Скопје, 25.06.2025 година

Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Јадранка Дабовиќ-Анастасовска, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска, д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 алинеја 3 од Уставот на Република Северна Македонија, член 70 алинеја 2 и член 78 став 2 од Деловникот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Македонија” број 70/1992 и „Службен весник на Република Северна Македонија” број 202/2019, 256/2020 и 65/2021), на седницата одржана на 25 јуни 2025 година, донесе

О Д Л У К А

1. СЕ ОДБИВА барањето на Билјана Ванковска-Цветковска од Скопје, за заштита на слободите и правата од член 110 алинеја 3 од Уставот на Република Северна Македонија, што се однесуваат на правото на политичко дејствување и забраната на дискриминација по основ на политичка припадност.

2. Оваа одлука ќе се објави во „Службен весник на Република Северна Македонија”.

Образложение

Билјана Ванковска-Цветковска, во својство на потврден независен претседателски кандидат, до Уставниот суд на Република Северна Македонија поднесе барање за заштита на слободите и правата од член 110 алинеја 3 од Уставот кои се однесуваат на правото на политичко дејствување и забраната на дискриминација по основ на политичка припадност за коишто смета дека и се повредени со дејствие од страна на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги преку Упатството за радиодифузерите за претседателските и за парламентарните избори 2024 бр.01-1550/1 од 29 март 2024 година, донесен од Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги.

Подносителката на барањето најпрвин наведува дека стварна надлежност на Уставниот суд е да воспостави уставно-судска заштита на слободите и правата на граѓаните загарантирани со Уставот од повреди сторени од страна на органите на јавната власт. Оваа заштитничка улога на Уставниот суд е одраз на фактот дека тој е чувар на конституционализмот во Републиката изразен преку темелната вредност на уставниот поредок – владеењето на правото и политичкиот плурализам и слободните непосредни и демократски избори. Во сржта на конституционализмот е барањето работата на државните органи да не биде волунтаристичка, субјективна и арбитрарна. Оттука, ова барање има за цел контрола in concreto на едно арбитрарно, волунтаристичко, противправно дејствије на една од државните институции која е најодговорна во процесот на спроведување на фер и демократски избори и обезбедување на политички плурализам во Републиката – Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги.

Подносителката на барањето за овие дејствија дознала на 29 март 2024 година и смета дека и се повредени уставно загарантираните субјективни права на политичко дејствување и еднаквост пред законите и забрана на дискриминација по основ на политичка припадност.

Понатаму во барањето дава опис на дејствието со кое е сторена споменатата повреда од страна на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги и Државната изборна комисија преку Упатството за радиодифузерите за претседателските и за парламентарните избори 2024 бр.01-1550/1 од 29 март 2024 година, како подзаконски општ правен акт, донесен од Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги.

Во наводите од барањето се наведува дека Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги во согласност со член 96-в од Изборниот законик, е должна да врши перманентен мониторинг и да го следи изборното медумско претставување и програмскиот сервис на радиодифузерите во Република Северна Македонија од денот на распишување на изборите до завршување на гласањето на денот на одржување на изборите. Агеницијата, во рамки на нејзината надлежност и службена должност го издала сега оспореното упатство кое има за цел на радиодифузерите да им го појасни начинот на примена на правилата и ограничувањата предвидени во Изборниот законик за претседателските и парламентарните избори 2024 година, односно ја утврдува распределбата на минути за платено медиумско политичко рекламирање кое им следува на претседателските кандидати и политички партии за време на изборната кампања.

Во барањето се цитира во целост точката 3 од Упатството за радиодифузерите за претседателските и за парламентарните избори 2024 бр.01-1550/1 од 29.03.2024 година, донесено од Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (објавено на веб-сајтот на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги):

Точка 3

„Во согласност со распределбата на времето за платено политичко рекламирање утврдена во член 75-ѓ став 1 од Изборниот законик, вкупно деветте минути и триесет секунди (00:09:30) на реален час емитувана програма, подносителите на листи ќе ги користат на следниов начин:

– Во максимум 4-те минути наменети за двете најголеми политички партии од позицијата, кои на последните парламентарни избори освоиле најмногу гласови, ќе се емитува платеното политичко рекламирање на подносителите на листи/кандидатите за претседател – Стево Пендаровски поддржан од политичката партија СДСМ; и Бујар Османи, поддржан од политичката партија ДУИ.

– Во максимум 4-те минути наменети за двете најголеми политички партии во опозиција, кои на последните парламентарни избори освоиле најмногу гласови, ќе се емитува платеното политичко рекламирање на подносителите на листи/кандидатите за претседател – Гордана Силјановска-Давкова, поддржана од политичката партија ВМРО-ДПМНЕ; и Арбен Таравари, поддржан од политичките партии Алтернатива и Движење БЕСА.

– Во максимум 1-та минута наменета за политичките партии во Собранието кои на последните избори за пратеници не освоиле доволно пратеници да формираат пратеничка група ќе се емитува платеното политичко рекламирање на подносителите на листи/кандидатите за претседател – Билјана Ванковска-Цветковска, поддржана од политичка партија Левица; и Стевчо Јакимовски, поддржан од политичката партија ГРОМ.

– Во преостанатите 30 секунди наменети за политичките партии кои не се застапени во Собранието или кандидати ќе се емитува платеното политичко рекламирање на подносителот на листа/кандидатот за претседател – Максим Димитриевски, поддржан од политичката партија ЗНАМ.“

Подносителката на барањето Билјана Ванковска-Цветковска смета дека со точката 3 од Упатството за радиодифузерите за претседателските и за парламентарните избори 2024 бр.01-1550/1 од 29 март 2024 година, како подзаконски општ правен акт, донесен од Агенцијата за аудио и аудиовизуелни услуги e направена дискриминација по основ на политичка припадност и го повредува уставно загарантираното право на политичко дејствување. Упатството, според подносителката, го прекршува Изборниот законик при распределбата на минутажата за платено политичко рекламирање на претседателските избори 2024 година со произволно и неточно толкување на одредбите на Изборниот законик и погрешно утврдена фактичка состојба во однос на позиционирањето на политичките партии во Собранието на Република Северна Македонија и императивните правила ius cogens. Точката 3 од Упатството е заснована на неприменлива и нерелевантна законска одредба in concreto врз основа на член 75-ѓ став 1 од Изборниот законик која норма de jure и de facto е неприменлива за претседателските избори воопшто, а особено е неприменлива на овие конкретни Претседателски избори 2024.

Член 75-ѓ став 1 од Изборниот законик исклучиво оперира со терминот „партии” и детално ја уредува медиумската минутажа за платено политичко рекламирање ППР кое им следува во изборната кампања на партиите, а не на претседателските кандидати. На овие претседателски избори 2024 година од вкупно седуммина потврдени претседателски кандидати дури шестмина, со исклучок на Гордана Силјановска-Давкова која поднела кандидатура со пратенички потписи, имаат стекнат законски статус и правен третман на независни кандидати бидејќи согласно изборниот законик независен кандидат е кандидат за избор на претседател ,на пратеник, градоначалник или член на совет кој е поддржан од група избирачи“ (член 2, став 1, алинеја 7 од Изборниот законик). Оттука, според позитивните законски прописи и домашното право, шест од седуминита претседателски кандидати се граѓански/независни, а не партиски кандидати. Впрочем, и во самите решенија од ДИК исправно стои формулацијата дека тие се поддржани од група граѓани, а не од партии. Според тоа, политичката поддршка е едно, но стрикната и прецизна правна формулација со која оперира Законот е нешто сосема друго и таа треба доследно да се почитува како императивна ius cogens норма и задолжителен правен режим без простор за „креативни решенија “ од страна на регулаторот АВМУ.

Понатаму во своето барање, подносителката наведува дека доколку се повикаме на член 75-ѓ став 1 од Изборниот законик, а водејќи се по нормативните законски дефиниции, сите шестмина независни претседателски кандидати: Стево Пендаровски, Бујар Османи, Арбен Таравари, Билјана Ванковска-Цветковска, Максим Димитриевски и Стевчо Јакимовски би требало да се стават во групата на „политичките партии кои не се застапени во Собранието на Република Северна Македонија или кандидати“, на кои според член 75-ѓ став 1 од Изборниот законик смее да им се подели вкупно само триесет секунди во етерот што, според неа, е апсурд, сам по себе.

Механизмот за распределба од член 75-ѓ став 1 од Изборниот законик несомнено го отсликува принципот на пропорционалност кој важи за парламентарни, а никако за претседателски избори – бидејќи буквално станува збор за два одделни и сосем различни изборни процеси, кои се квалитативно и суштински различни избори (претседателски и парламентарни), кои немаат ништо заедничко, освен што се преклопуваат неколку дена од изборната кампања. Па така, за претседателските избори – при што се бира инокосен орган, важи мнозински систем, со уставен цензус и два круга на гласање во една изборна единица на секои пет години; а за парламентарните избори – при што се бира колегијален орган, важи пропорционален изборен систем, со Д’онтов модел на пресметка на мандатите, без никаков цензус и еден круг на гласање во шест изборни единици – на секои четири години.

Од горенаведените принципи, АВМУ нe смеела со една измешана, хибридна, споена и т.н. „единствена формула“ да ги распредели на ист начин медиумската минутажа за ППР за Претседателските и за Парламентарните избори 2024 година. Правно и номотехнички е невозможно да се донесе едно единствено упатство за два одделни и сосем различни изборни процеси – па АВМУ требало и морало да донесе две одделни Упатства за радиодифузерите и ППР со две различни применливи методологии: едно за Претседателските избори 2024, а друго за Парламентарните избори 2024 – како што, впрочем, и претседателот на Собранието ex lege ги распишал со две одделни решенија, а не со истото.

Со вака опишаното дејствие, според подносителката на барањето, е сторена повреда на нејзиното загарантирано субјективно уставно право на политичко дејствување односно правото како граѓанин активно да учествува во политичкиот живот преку кандидирање за вршење на јавни функции и да биде избрана на фер и демократски избори. Нејзините политички права како потврден кандидат за претседател на Републиката ги има стекнато со исполнување на условите за претседателска кандидатура предвидени во член 80 и член 81 од Уставот на Република Северна Македонија односно со поддршка на нејзината кандидатура од најмалку 10 000 избирачи во Република Северна Македонија. Основен предуслов за обезбедување на нејзиното право на политичко дејствување и учество во овие избори за претседател на Републиката е нејзината достапност до медиумите и избалансираното медиумско покривање на сите политички опции и програми. Здравото функционирање на демократијата и нејзиното право на политичко дејствување зависи од тоа колку електоратот ќе се запознае со нејзината програма и ќе направи избор врз основа на знаење и информираност, а тоа пак зависи од информациите кои електоратот ги добива од страна на медиумите.

Медиумот/радиодифузерот, како институција сепак ја ужива неприкосновената позиција на доверлив примарен извор на вести и информации. Затоа од непроценлива важност за демократијата во Републиката е сите изборни кандидати да имаат рамноправен и законит пристап до медиумите како најлесен и честопати единствен пристап до избирачите. Оттука произлегува дека Уставниот суд има обврска да ја чува и обезбеди демократијата преку заштита на законитоста во распределбата на достапната медиумска минутажа за платеното политичко рекламирање за секој кандидат на претседателските избори во 2024 година. Од овие причини со дејствие кое е спротивно на уставните, законските и деловничките норми кое мошне опасно по темелните уставни вредности, АВМУ еклатантно и ноторно го повредува нејзиното уставно заштитено право на политичко дејствување кое во својство на касационен суд треба да го констатира.

Понатаму, подносителката наведува дека со своето очигледно нелегално постапување во однос на распределбата на минутажата за медиумското ППР за Претседателските избори 2024, АВМУ врши јасна и отворена дискриминација по основ на политичка припадност и политичко мислење и ја довело во нееднаква и неповолна правна положба во поглед на нејзиното политичко дејствување наспроти останатите претседателски кандидати, особено оние со поголема доделена минутажа. Имено, таа смета како потврден кандидат за претседател на Републиката, поддржана од опозициската парламентарна политичка партија „Левица”, па оттука, ноторна е нејзината политичка припадност, со што јасно е дека ги има заштитените карактеристики, односно статусни обележја – „политичка припадност”, како можен дискриминаторски основ.

Со ова, според подносителката, се докажува дискриминаторското постапување на АВМУ, доведувајќи политички неистомисленик на власта и опозиционер во понеповолна положба во однос на другите претседателски кандидати. Противуставното и незаконско дејствување на АВМУ со донесувањето на спорната точка 3 од Упатството во целост го исполнува битието на постапување кое претставува директна дискриминација, врз дискриминаторска основа – политичка припадност.

Имајќи ги предвид изнесените факти и правни аргументи, подносителката на ова барање предлага Уставниот суд да донесе одлука со која ќе се утврди дека на лицето Билјана Ванковска-Цветковска од Скопје ѝ е повредено правото на политичко дејствување и забрана на дискриминација по основ на политичка припадност во смисла на член 110 алинеја 3 од Уставот на Република Северна Македонија, да се поништи Упатството за радиодифузерите за претседателските избори и за парламентарните избори 2024 бр. 01-1550/1 од 29.03.2024 година на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги и да се задолжи АВМУ да донесе ново упатство за радиодифузерите во кое минутажата за платено политичко рекламирање ќе биде поделена рамноправно на сите 7 кандидати ( по 81,5 секунди за секој поединечно).

На седницата Судот, врз основа на наводите во барањето и доставената документација, ја утврди следната фактичка состојба:

Со Решението (образец бр. 6а) бр. 09-933/2 од 21. 03. 2024 година, Државната изборна комисија врз основа на член 67 став 3 од Изборниот законик („Службен весник на Република Македонија” бр. 40/06, 136/08, 148/08, 155/08, 163/08, 44/11, 51/11, 142/12, 31/13, 34/13, 14/14, 30/14, 196/15, 35/16, 97/16, 99/16, 136/16, 142/16, 67/17, 25/17, 38/18, 99/18, 140/18, 27/19, „Службен весник на Република Северна Македонија” бр. 98/19, 146/19, 42/20, 74/21, 215/21 и 58/24) ја потврдила листата на кандидат за Претседател на Република Северна Македонија Билјана Ванковска-Цветковска поднесена по предлог од најмалку 10.000 избирачи.

Како субјект кој учествува во изборната кампања е упишана во Централниот регистар со назив „За изборна кампања за Билјана Ванковска-Цветковска за претседателски избори 2024 година” со ЕМБС 7748787 и ЕДБ 4032024561970 видно од Тековната состојба од 13. 03. 2024 и Потврда за упис на вистински сопственици од 14.03.2024 година. Во графата овластени лица, како овластено лице кое ја застапува изборната кампања е регистрирана лично Билјана Ванковска-Цветковска а овластено лице за материјално и финансиско работење е лицето Реџеп Исмаил.

Согледувајќи ги извесните неправилности кои можат да настанат во поглед на интерпретација на уставните и законските норми во контекст на претседателските избори 2024 година, Димитар Апасиев се обраќа со претставка до Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги во поглед на несоодветната примена на одредбите од Изборниот законик кои се однесуваат на платеното политичко рекламирање за претседателските избори и од Агенцијата добиле одговор УПП бр. 03-8 од 12. 04. 2024 година со образложение дека:

„Членот 75-ѓ став 1 од Изборниот законик е особено проблематичен, затоа што не говори за учесници во изборната кампања кои, согласно член 70 од Изборниот законик, единствено имаат право да организираат кампања и имаат право на рамноправен пристап и под еднакви услови да ги користат сите видови на политичка пропаганда, туку за политички партии (од власта и од опозициjата, партии што не формирале пратеничка група и партии што не се застапени во Собранието), и секој нов изборен процес, оваа одредба одново предизвикува дилеми и различни толкувања. Освен што одредбата не е прилагодена на различните видови изборни процеси (претседателски, парламентарни и локални), таа не обезбедува ни еднакви можности за учесниците во изборите, односно ги фаворизира четирите партии од позицијата и опозицијата кои на последните избори за пратеници освоиле најмногу гласови.”

Во поглед на Упатството за радиодифузерите за претседателските и парламентарните избори 2024 година и неговата спорна прераспределба на платеното политичко рекламирање со претставка бр. 119/24 од 25. 03. 2024 година, Димитар Апасиев се обратил до Државниот завод за ревизија кој согласно член 85 од Изборниот законик е надлежен да врши ревизија на вкупниот финансиски извештај со спецификација за трошоците за приходите и расходите во изборната кампања на учесникот во изборната кампања.

Во одговорот по претставката бр. 47-453/2 од 02. 04. 2024 година од Државниот завод за ревизија истакнале дека наводите во претставката ќе бидат земени во предвид во процесот на ревизија на финансиските извештаи на учесниците во изборната кампања за парламентарните и претседателски избори 2024 година, како и во утврдување на системски слабости во примена на законските и подзаконските прописи кои ја сочинуваат правната рамка на изборното законодавство во Републиката и истото ќе биде обелоденето во конечните ревизорски извештаи.

Билјана Ванковска-Цветковска со иницијатива за оценка на уставноста и законитоста на Упатството за радиодифузерите за претседателските и парламентарните избори 2024 година бр. 01-1550/1 од 29.03.2024 година, се обратила и до Уставниот суд на Република Северна Македонија. Судот, со Решението У. бр. 149/2024 од 13 април 2024 година ја отфрлил иницијативата за поведување постапка за оценување на уставноста и законитоста со образложение дека Упатството има темпорален, времен карактер, со важност до крајот на изборната кампања за претседателските избори со што е исцрпен во примената и повеќе не е во важност.

На 23 април 2024 година, подносителката се обраќа до Уставниот Суд со барање за заштита на слободите и правата во поглед на политичко дејствување и забрана на дискриминација по основ на политичка припадност предизвикани од дејствието на Упатството за радиодифузерите за претседателските и парламентарните избори 2024 година.

III

Темелните вредности на уставниот поредок на Републиката во себе го содржат основното и темелното значење на уставниот поредок. Според третата темелна вредност, владеењето на правото се заснова на неколку постулати како што се човековите права, постоењето на ограничена државна власт, поделба на државната власт на законодавна, извршна и судска, постоење на независно судство, правна сигурност на човекот и граѓанинот и почитување на Уставот и законите.

Петтата темелна вредност е посветена на политичкиот плурализам и слободните непосредни и демократски избори, кои меѓусебно се поврзани сегменти и зависни еден од друг.

Политичкиот плурализам претставува поширок поим од повеќепартизмот, бидејќи во себе ги опфаќа и политичките движења, здруженија на граѓани, заинтересирани групи и поединци како носители на политички идеи. Од друга страна слободните непосредни избори значат можност за граѓаните непосредно да ги избираат своите претставници во власта, во услови кога постојат кандидати со различни програми, независно дали станува збор за програми на поединци или за програми на политички партии, и други заинтересирани групи инволвирани во изборниот процес. Демократски избори се избори кои овозможуваат рамноправно учество на кандидатите во изборниот процес и слободно изразување на волјата на избирачкото тело.

Правото на забрана на дискриминација е право на човекот на еднаквост во сферата на слободите и правата, независно од полот, расата, бојата на кожата, етничкото и социјалното потекло, политичкото и верското уверување, имотната и општествената положба како и еднаквоста на граѓаните пред Уставот и законите е содржано во член 9 од Уставот .

Во член 22 ставови 1 и 2 од Уставот, е нормирано дека секој граѓанин со наполнети 18 години живот стекнува избирачко право кое е еднакво, општо и непосредно и се остварува на слободни избори со тајно гласање.

Член 23 од Уставот на Репбулика Северна Македонија, пропишува дека секој граѓанин има право да учествува во вршење на јавни функции.

Според член 80 од Уставот, претседателот на Републиката се избира на општи и непосредни избори, со тајно гласање, за време од пет години а со член 81 став 1 од Уставот е определено дека кандидат за претседател на Републиката можат да предложат најмалку 10.000 избирачи или најмалку 30 пратеници.

Со Амандманот XXXI уставотворецот го определил изборниот цензус за избор на кандидат за претседател на Републиката. За претседател е избран кандидатот кој добил мнозинство гласови од избирачите кои гласале, доколку гласале повеќе од 40% од избирачите.

Од овие уставни одредби произлегува дека право е на секој граѓанин на 18-годишна возраст да избира пратеници, членови на советите и градоначалници на општините, како и да учествува во изборот на претседател на Републиката.

Понатаму, уставното овластување на законодавецот, почитувајќи ги уставните гаранции за избирачкото право, начелото на еднаквост, начелото на политички плурализам и слободни и демократски избори, му дава должност да го уреди прашањето на изборите кои се однесуваат помеѓу другото и за избор на претседател на Републиката и избор на пратеници во Собранието, како што тоа го уредил во Изборниот законик.

Согласно со член 1 од Изборниот законик („Службен весник на Република Македонија” бр.40/06, 127/06, 136/08, 155/08, 163/08, 44/11, 51/11 54/11, 142/12, 31/13, 34/13, 14/14, 30/14, 32/14, 31/15, 196/15, 35/16, 97/16, 99/16, 136/16, 142/16, 57/17, 67/17, 125/17, 35/18, 99/18, 140/18, 208/18, 27/19 и „Службен весник на Република Северна Македонија” бр. 98/19, 42/20, 72/20, 160/20, 74/21, 215/21, 58/24 и 76/24), со овој законик се уредуваат начинот, условите и постапката покрај другото и за избор на претседател на Република Северна Македонија.

Во конкретната ситуација со член 59 од Изборниот законик е операционализиран член 80 и член 81 од Уставот во делот на „Подносител на листа на кандидат за претседател на Републиката”.

Имено, според став 1 од член 59, право да поднесат листа на кандидат за претседател на Републиката имаат најмалку 10.000 избирачи или 30 пратеници.

Според став 2, кога подносител на листа на кандидат за претседател на Републиката е група избирачи потребно е да се соберат најмалку 10.000 потписи од запишаните избирачи во Избирачкиот список.

Со став 3 е определено дека кога подносител на листа на кандидат за претседател на Републиката се пратеници, потребно е да се соберат најмалку 30 потписи од пратениците.

Наспроти ова, за „Подносител на листа на кандидати за пратеници, членови на совет и градоначалник” во член 60 став 1 е определено дека право да поднесат листа на кандидати за пратеници, листа на кандидати за членови на совет, односно листа на кандидат за градоначалник имаат регистрираните политички партии самостојно, коалиции, како и група избирачи.

Според член 70 став 1, подносителот на листа на кандидати чии листи на кандидати за избор на претседател на Републиката, пратеници, членови на совет, односно листа на кандидати за градоначалник се потврдени од надлежната изборна комисија, имаат право да организираат изборна кампања (во натамошниот текст: учесници во изборната кампања), а според став 2, учесниците во изборната кампања имаат право на рамноправен пристап и под еднакви услови да ги користат сите видови на политичка пропаганда, известување и други облици на пропаганда чија цел е да се влијае на одлуката на избирачите при гласањето.
Понатаму во главата VI, со наслов „Изборна кампања“, во точка 2 со поднаслов „Медиумско претставување“ со член 75-а став 1 е пропишано дека радиодифузерите ќе обезбедат избалансирано покривање на изборниот процес во сите облици на изборно медиумско претставување, а националните радиодифузери ќе обезбедат избалансирано покривање на изборите во сите облици на изборно медиумско претставување на пристапен и достапен јазик и формат, како и на знаковен јазик на следниов начин:

а) за избор на претседател на Републиката, во согласност со принципот на еднаквост за сите кандидати за претседател и во првиот и во вториот круг од изборите.

б) за избор на пратеници во Собранието на Републиката, во согласност со принципот на пропорционалност според бројот на потврдени листи на кандидати за пратеници.

в) за локалните избори:
– за избор на градоначалник на општината, односно градоначалник на градот Скопје, во согласност со принципот на еднаквост за сите кандидати за градоначалници и во првиот и во вториот круг од изборите и
– за избор на членови на советите на општините, односно членови на советот на градот Скопје, за радиодифузерите на државно и регионално ниво во согласност со принципот на пропорционалност според бројот на потврдени листи на кандидати за членови на советите на општините, односно членови на градот Скопје, а за радиодифузерите на локално ниво во согласност со принципот на еднаквост.

Во став 2 од истиот член е пропишано дека при утврдување на избалансираноста во покривањето на изборниот процес ќе се има предвид интензитетот на активностите во рамки на кампањите на учесниците во изборната кампања, а според став 3 од истиот член е потенцирано дека од принципот на пропорционалност, односно еднаквост, се иззема платеното политичко рекламирање.

Според член 75-ѓ став 1 од Изборниот законик, за време на изборната кампања и во првиот и во вториот круг на гласање, радиодифузерите кои ги покриваат изборите можат да емитуваат вкупно девет минути и триесет секунди дополнително време за рекламирање на реален час емитувана програма исклучиво наменети за платено политичко рекламирање, од кои за двете најголеми политички партии од позицијата кои на последните избори за пратеници во Собранието на Република Северна Македонија освоиле најмногу гласови можат да одвојат најмногу четири минути кои се распределуваат по претходен писмен договор, за двете најголеми политички партии во опозиција кои на последните избори за пратеници во Собранието на Република Северна Македонија освоиле најмногу гласови можат да одвојат најмногу четири минути кои се распределуваат по претходен писмен договор, за политичките партии во Собранието на Република Северна Македонија кои на последните избори за пратеници не освоиле доволно пратеници да формираат пратеничка група можат да одвојат една минута која се распределува по претходен писмен договор и за политичките партии кои не се застапени во Собранието на Република Северна Македонија или кандидати можат да одвојат триесет секунди кои се распределуваат по претходен писмен договор.

Понатаму во член 75-ѓ став 12 е регулирано дека рекламниот простор на електронските медиуми (интернет портали) и печатените медиуми наменет за платено политичко рекламирање, се распределува по следниве критериуми:

– најмногу 45% од рекламниот простор може да се даде на двете најголеми политички партии од позицијата кои на последните избори за пратеници во Собранието на Република Северна Македонија освоиле најмногу гласови,
– најмногу 45% од рекламниот простор може да се даде на двете најголеми политички партии во опозиција кои на последните избори за пратеници во Собранието на Република Северна Македонија освоиле најмногу гласови,
– најмногу 7% од рекламниот простор може да се даде на политичките партии во Собранието на Република Северна Македонија кои на последните избори за пратеници не освоиле доволно пратеници да формираат пратеничка група и
– најмногу 3% од рекламниот простор може да се даде на политичките партии кои не се застапени во Собранието на Република Северна Македонија или кандидати.

Во член 76 од Изборниот законик детално е разработен начинот, временските интервали, ценовниците и критериумите за распределба на медиумскиот простор на платенотото политичко рекламирање (ППР) додека во член 76-а став 2 е определено дека за време на изборната кампања јавниот радиодифузен сервис е должен да обезбеди рамноправен пристап во информативната програма при што 30% од времето емитува за дневните настани од земјата и светот, 30% од времето за активностите на политичките партии на власт, 30% од времето за активностите на политичките партии во опозиција и 10% од времето за активностите на политичките партии кои не се претставени во Собранието на Република Северна Македонија и за независните кандидати а во став 8 е регулирано дека Програмскиoт сервис наменет за емитување на активностите на Собранието на Република Северна Македонија во времетраење од по три часа ќе обезбеди бесплатно политичко претставување на кампањите на политичките партии застапени во Собранието на Република Северна Македонија, како и еден час за бесплатно политичко претставување на кампањите на подносителите на листи кои не се застапени во Собранието на Република Северна Македонија. Во однос на користењето на трите часа односно на едниот час, учесниците во кампањата можат да одлучат да достават снимен материјал од активности за спроведување на изборна кампања или своето време може да го искористат и за директно обраќање од студио.

Според овие законски одредби радиодифузерите, односно јавниот радиодифузен сервис, трговските радиодифузни друштва и електронските медиуми (интернет-порталите) што одлучиле да го покриваат изборниот процес, се должни тоа да го прават на пристапен и достапен формат и јазик како и на знаковен јазик. Радиодифузерите се должни за време на изборната кампања на учесниците во кампањата да им овозможат избалансирано покривање ( согласно интензитетот на нивните кампањи) на изборниот процес во сите облици на изборно медиумско претставување – вести, посебни информативни програми (дебати, интервјуа, ТВ и радио соочувања и сл.) бесплатно политичко претставување и платено политичко рекламирање.

Советот на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (во понатамошниот текст: АВМУ), врз основа на горенаведените пропишани законски норми со коишто меѓу другото е уредено и платеното политичко рекламирање, донел Упатство како општ правен акт наменет за радиодифузерите за претседателските и парламентарните избори 2024 година, со цел да им појасни на радијата и телевизиите, меѓу другото, како да применуваат одредени одредби од Изборниот законик особено за лимитите за платеното политичко рекламирање (ППР), распределбата на времето во вести кај јавниот радиодифузен сервис(ЈРС) и бесплатното политичко претставување на кандидатите.

Со точката 3 од Упатството, АВМУ направила распределба на времето за платено политичко рекламирање „Во согласност со распределбата на времето за платено политичко рекламирање утврдена во член 75-ѓ став 1 од Изборниот законик, вкупно деветте минути и триесет секунди (00:09:30) на реален час емитувана програма, подносителите на листи ќе ги користат на следниов начин:

– Во максимум 4-те минути наменети за двете најголеми политички партии од позицијата, кои на последните парламентарни избори освоиле најмногу гласови, ќе се емитува платеното политичко рекламирање на подносителите на листи/кандидатите за претседател- Стево Пендаровски поддржан од политичката партија СДСМ; и Бујар Османи, поддржан од политичката партија ДУИ.

Според член 51 од Деловникот на Уставниот суд („Службен весник на Република Македонија“ бр.70/1992 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 202/2019, 256/2020 и 65/2021), секој граѓанин што смета дека со поединечен акт или дејство му е повредено право или слобода утврдени со член 110 алинеја 3 од Уставот, може да бара заштита од Уставниот суд во рок од 2 месеци од денот на доставувањето на конечен или правосилен поединечен акт, односно од денот на дознавањето за преземање дејство со кое е сторена повредата, но не подоцна од 5 години од денот на неговото преземање.

Во барањето, според член 52 од Деловникот, потребно е да се наведат причините поради кои се бара заштита, актите или дејствијата со кои тие се повредени, фактите и доказите на кои се заснова барањето, како и други податоци потребни за одлучувањето на Уставниот суд.

Според наводите во барањето, подносителката смета дека ѝ е повредено уставното право на политичко дејствување и е дискриминирана по основ на политичка припадност со дејствие предизвикано од Упатството за радиодифузерите за претседателските и за парламентарните избори 2024 бр.01-1550/1 од 29 март 2024 година, донесен од Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги во поглед на распределбата на времето за платеното политичко за рекламирање за време на изборната кампања за претседателските избори во првиот круг на гласање, на начин што во Упатството, каде што таа се јавува како кандидат за претседател била дискриминирана во однос на другите претседателски кандидати, коишто со својата политичка поддршка биле привилегирани при примена на правото односно Законикот при утврдување на распределба на минутите во платеното политичко рекламирање во Упатството.

Всушност, подносителката смета дека е сторена повреда при примена на материјалното право, односно дека погрешно се интерпретирани законските одредби од Изборниот законик и погрешно се применети во конкретниот случај.

Ваквите наводи на подносителот, Судот оцени дека се неосновани од следните причини:

Упатството е донесено од страна на Советот на Агенцијата за аудио и аудиовизуели медиумски услуги (АВМУ) којшто како надлежен орган со јавни овластувања постапил во согласност со важечките норми од Изборниот законик кој на дециден начин определува во член 75-а став 3 дека од принципот на пропорционалност, односно еднаквост, се иззема платеното политичко рекламирање (ППР).

Во овие законски рамки АВМУ го донела Упатството кое е наменето за да на радиодифузерите им го објасни начинот на примена на правилата и ограничувањата предвидени со Изборниот законик за претседателските, но и за парламентарните избори 2024 година, односно ја утврдила распределбата на минути за платено политичко рекламирање коешто им следува на претседателските кандидати и политички партии за време на изборната кампања.

Со вака воспоставениот правен режим Упатството има за цел да им даде насоки како на радијата така и на телевизиите како медиуми како да постапат во услови кога се поклопуваат два изборни процеси и медиумското покривање на овие кампањи, согласно со нивниот интензитет.

Судот цени дека со вака воспоставениот правен режим, АВМУ преку нормите во Упатството не ја довела во понеповолна положба подносителката на ова барање по основ на нејзиното политичко дејствување и политичка припадност од причини што вака воспоставениот правен режим се однесува за сите кандидати и е еднакво применет за сите потврдени претседателски кандидати во првиот круг од претседателските избори 2024 година.

Оттука, Упатството за радиодифузерите за претседателските и парламентарните избори 2024 година со број 01-1550/1 од 29 март 2024 година како општ акт, а не поединечен акт, што значи дека се однесува за сите кандидати односно се применува и важи подеднакво за сите учесници во овој изборен процес не може да произведува дејствие односно поинаков третман по основ на политичка припадност, ниту пак Упатството содржи одредби кои создаваат дискриминација или на каков било начин го повредува уставно загарантираното право на политичко дејствување.

Врз основа на утврдената фактичка состојба и законска регулатива, Судот утврди дека нема правно релевантни факти и докази дека во конкретниот случај е сторена повреда од страна на АВМУ преку Упатството, на подносителката на барањето Билјана Ванковска-Цветковска на начин да ѝ била повредена слободата на политичкото дејствување и дека истата била дискриминирана поради политичката припадност, поради што Судот оцени дека се исполнети условите од член 56 од Деловникот на Уставниот суд за одбивање на барањето.

Врз основа на наведеното, Судот, со мнозинство гласови, одлучи како во диспозитивот на оваа одлука.

ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски

Издвоено мислење по предметот У.бр.165/2024

* * *

Gjykata Kushtetuese e
Republikës së Maqedonisë së Veriut
U.nr.165/2024
Shkup, 25.06.2025

Gjykata Kushtetue e Republikës së Maqedonisë së Veriut, në përbërje të Kryetarit të Gjykatës, dr. Darko Kostadinovski dhe gjykatësve mr.Tatjana Vasiq-Bozaxhieva, dr.Jadranka Daboviq-Anastasovska, dr. Osman Kadriu, Dobrilla Kacarska, dr. Ana Pavllovska-Daneva dhe mr. Fatmir Skender, në bazë të nenit 110 alineja 3 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, nenit 70 alineja 2 dhe nenit 78 paragrafi 2 të Rregullores së Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 70/1992 dhe “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 202/2019, 256/2020 dhe 65/2021), në seancën e mbajtur më 25 qershor 2025, miratoi

V E N D I M

1. HIDHET POSHTË kërkesa e Biljana Vankovska-Cvetkovska nga Shkupi, për mbrojtjen e lirive dhe të drejtave sipas nenit 110, paragrafi 3 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, që kanë të bëjnë me të drejtën e veprimit politik dhe ndalimin e diskriminimit në bazë të përkatësisë politike.

2. Ky vendim do të publikohet në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut”.

Arsyetim

Biljana Vankovska-Cvetkovska, në cilësinë e kandidates së konfirmuar të pavarur për Presidente, parashtroi kërkesë në Gjykatën Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut për mbrojtjen e lirive dhe të drejtave sipas nenit 110, paragrafi 3 të Kushtetutës, të cilat lidhen me të drejtën për veprim politik dhe ndalimin e diskriminimit në bazë të përkatësisë politike, të cilat ajo beson se janë shkelur nga një veprim i Agjencisë për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale përmes Udhëzimeve për Transmetuesit për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare 2024 nr. 01-1550/1 të 29 Marsit 2024, të miratuara nga Agjencia për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale.

Parashtruesja së pari deklaron se juridiksioni material i Gjykatës Kushtetuese është të vendosë mbrojtje kushtetuese-gjyqësore të lirive dhe të drejtave të qytetarëve të garantuara me Kushtetutë nga shkeljet e kryera nga autoritetet publike. Ky rol mbrojtës i Gjykatës Kushtetuese pasqyron faktin se ajo është mbrojtëse e kushtetutshmërisë në Republikë e shprehur përmes vlerës themelore të rendit kushtetues – sundimit të së drejtës dhe pluralizmit politik dhe zgjedhjeve të lira të drejtpërdrejta dhe demokratike. Në thelb të kushtetutshmërisë është kërkesa që puna e organeve shtetërore të mos jetë vullnetare, subjektive dhe arbitrare. Prandaj, kjo kërkesë synon të kontrollojë in concreto një veprim arbitrar, vullnetar dhe të paligjshëm të njërit prej institucioneve shtetërore që është më përgjegjës në procesin e zhvillimit të zgjedhjeve të drejta dhe demokratike dhe sigurimit të pluralizmit politik në Republikë – Agjencisë për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale.

Parashtruesja mësoi për këto veprime më 29 mars 2024 dhe beson se të drejtat e saj subjektive të garantuara me kushtetutë për veprim politik dhe barazi para ligjit dhe ndalimi i diskriminimit në bazë të përkatësisë politike janë shkelur.

Kërkesa përshkruan më tej veprimin me të cilin është kryer shkelja e lartpërmendur nga Agjencia për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale dhe Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve përmes Udhëzimeve për Radiodifuzerët për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare 2024 nr. 01-1550/1 të 29 marsit 2024, si një akt i përgjithshëm juridik nënligjor, i miratuar nga Agjencia për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale.

Në pretendimet në kërkesë thuhet se Agjencia për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale, në përputhje me nenin 96-c të Kodit Zgjedhor, është e detyruar të kryejë monitorim të përhershëm dhe të ndjekë prezantimin mediatik zgjedhor dhe shërbimin programor të radiodifuzerëve në Republikën e Maqedonisë së Veriut nga dita e shpalljes së zgjedhjeve deri në përfundimin e votimit në ditën e zgjedhjeve. Agjencia, në kuadër të kompetencës dhe detyrës së saj zyrtare, lëshoi udhëzimin tani të kontestuar, i cili synon t’u sqarojë transmetuesve mënyrën e zbatimit të rregullave dhe kufizimeve të parashikuara në Kodin Zgjedhor për zgjedhjet presidenciale dhe parlamentare të vitit 2024, përkatësisht përcakton ndarjen e minutave për reklamim politik mediatik të paguar që kandidatët presidencialë dhe partitë politike kanë të drejtë gjatë fushatës zgjedhore.

Kërkesa citon të plotë pikën 3 të Udhëzimeve për radiodifuzerët për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare 2024 nr. 01-1550/1 të datës 29.03.2024, të miratuara nga Agjencia për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale (të publikuara në faqen e internetit të Agjencisë për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale).):

Pika 3

„Në përputhje me ndarjen e kohës për reklamim politik të paguar të përcaktuar në nenin 75-f paragrafi 1 i Kodit Zgjedhor, gjithsej nëntë minuta e tridhjetë sekonda (00:09:30) të një programi transmetimi në kohë reale do të përdoren nga paraqitësit e listave në mënyrën e mëposhtme:
– Brenda një maksimumi prej 4 minutash të destinuara për dy partitë politike më të mëdha në pozicionin, të cilat fituan më shumë vota në zgjedhjet e fundit parlamentare, do të transmetohet reklama politike e paguar e parashtruesve të listave/kandidatëve për president – Stevo Pendarovski i mbështetur nga partia politike LSDM; dhe Bujar Osmani, i mbështetur nga partia politike BDI.

– Brenda një maksimumi prej 4 minutash të destinuara për dy partitë politike më të mëdha në opozitë, të cilat fituan më shumë vota në zgjedhjet e fundit parlamentare, do të transmetohet reklama politike e paguar e parashtruesve të listave/kandidatëve për president – Gordana Siljanovska-Davkova, e mbështetur nga partia politike VMRO-DPMNE; dhe Arben Taravari, i mbështetur nga partitë politike Alternativa dhe Lëvizja BESA.

– Në maksimumin prej 1 minute të dedikuar për partitë politike në Kuvend që nuk fituan mjaftueshëm deputetë për të formuar grup parlamentar në zgjedhjet e fundit parlamentare, do të transmetohet reklamë politike me pagesë për parashtruesit e listës/kandidatët për president – Biljana Vankovska-Cvetkovska, e mbështetur nga partia politike Levica; dhe Stevço Jakimovski, i mbështetur nga partia politike GROM.

– Në 30 sekondat e mbetura të dedikuara për partitë politike që nuk janë të përfaqësuara në Kuvend ose kandidatët, do të transmetohet reklamë politike me pagesë për parashtruesvin e listës/kandidatin për president – Maksim Dimitrievski, i mbështetur nga partia politike ZNAM.“

Parashtruesja Biljana Vankovska-Cvetkovska konsideron se pika 3 e Udhëzimeve për Radiotelevizorët për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare 2024 nr. 01-1550/1 të datës 29 mars 2024, si akt i përgjithshëm nënligjor, i miratuar nga Agjencia për Shërbime Audio dhe Audiovizuele, përbën diskriminim në bazë të përkatësisë politike dhe shkel të drejtën e garantuar kushtetuese për veprim politik. Sipas parashtrueses, Udhëzimet shkelin Kodin Zgjedhor në ndarjen e kohës së transmetimit për reklama politike të paguara në zgjedhjet presidenciale të vitit 2024 me një interpretim arbitrar dhe të pasaktë të dispozitave të Kodit Zgjedhor dhe një situatë faktike të përcaktuar gabimisht në lidhje me pozicionimin e partive politike në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe rregullat imperative të ius cogens. Pika 3 e Udhëzimeve bazohet në një dispozitë ligjore të pazbatueshme dhe të parëndësishme in concreto bazuar në nenin 75-f paragrafi 1 të Kodit Zgjedhor, e cila normë është de jure dhe de facto e pazbatueshme për zgjedhjet presidenciale në përgjithësi, dhe është veçanërisht e pazbatueshme për këto Zgjedhje Presidenciale specifike të vitit 2024.

Neni 75-f paragrafi 1 i Kodit Zgjedhor vepron ekskluzivisht me termin “parti” dhe rregullon në detaje kohën mediatike për reklamat politike të paguara PPP që u takon partive në fushatën zgjedhore, dhe jo kandidatëve presidencialë. Në këto zgjedhje presidenciale të vitit 2024, nga gjithsej shtatë kandidatë presidencialë të konfirmuar, pra gjashtë, me përjashtim të Gordana Siljanovska-Davkovës e cila paraqiti kandidaturën e saj me nënshkrime parlamentare, kanë fituar statusin ligjor dhe trajtimin ligjor të kandidatëve të pavarur sepse, sipas Kodit Zgjedhor, një kandidat i pavarur është një kandidat për zgjedhjen e presidentit, deputetit, kryetarit të komunës ose anëtarit të këshillit që mbështetet nga një grup votuesish” (Neni 2, paragrafi 1, alineja 7 të Kodit Zgjedhor). Prandaj, sipas rregulloreve ligjore pozitive dhe ligjit të brendshëm, gjashtë nga shtatë kandidatët presidencialë janë kandidatë civilë/të pavarur, jo partiakë. Në fakt, vetë vendimet e KSHZ-së thonë saktë se ata mbështeten nga një grup qytetarësh, jo nga partitë. Prandaj, mbështetja politike është një gjë, por formulimi i rreptë dhe i saktë ligjor me të cilin vepron Ligji është diçka krejtësisht e ndryshme dhe duhet të respektohet vazhdimisht si një normë ius cogens imperative dhe një regjim ligjor i detyrueshëm pa hapësirë për “zgjidhje kreative” nga rregullatori SHMAV.

Për më tepër, në kërkesën e saj, parashtruesja deklaron se nëse i referohemi nenit 75-f paragrafi 1 të Kodit Zgjedhor, dhe të udhëhequr nga përkufizimet normative ligjore, të gjashtë kandidatët e pavarur presidencialë: Stevo Pendarovski, Bujar Osmani, Arben Taravari, Biljana Vankovska-Cvetkovska, Maksim Dimitrievski dhe Stevço Jakimovski duhet të vendosen në grupin e “partive politike që nuk janë të përfaqësuara në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut ose kandidatë”, të cilëve sipas nenit 75-f paragrafi 1 të Kodit Zgjedhor mund t’u ndahen gjithsej vetëm tridhjetë sekonda kohë transmetimi, gjë që, sipas mendimit të saj, është absurde në vetvete.

Mekanizmi i shpërndarjes i nenit 75-f paragrafi 1 të Kodit Zgjedhor padyshim pasqyron parimin e proporcionalitetit që zbatohet për zgjedhjet parlamentare, dhe sigurisht jo për zgjedhjet presidenciale – pasi fjalë për fjalë bëhet fjalë për dy procese zgjedhore të ndara dhe krejtësisht të ndryshme, të cilat janë zgjedhje siapas cilësisë dhe në thelb të ndryshme (presidenciale dhe parlamentare), të cilat nuk kanë asgjë të përbashkët, përveçse përputhen për disa ditë të fushatës zgjedhore. Kështu, për zgjedhjet presidenciale – ku zgjidhet një organ i ndryshëm, zbatohet një sistem mazhoritar, me një regjistrim kushtetues dhe dy raunde votimi në një njësi zgjedhore çdo pesë vjet; dhe për zgjedhjet parlamentare – ku zgjidhet një organ kolegial, zbatohet një sistem zgjedhor proporcional, me një model D’Ont të llogaritjes së mandateve, pa asnjë regjistrim dhe një raund votimi në gjashtë njësi zgjedhore – çdo katër vjet.

Nga parimet e mësipërme, SHMAV nuk guxoi me një “formulë të vetme” të përzier, hibride, të bashkuar etj., të shpërndante minutat e medias për FPP-në në të njëjtën mënyrë për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare 2024. Ligjërisht dhe nomoteknikisht, është e pamundur të miratohet një udhëzues i vetëm për dy procese zgjedhore të ndara dhe krejtësisht të ndryshme – kështu që SHMAV duhej dhe e ka pasur për detyrë të miratonte dy Udhëzime të ndara për radiodifuzerët dhe FPP-në me dy metodologji të ndryshme të zbatueshme: një për Zgjedhjet Presidenciale 2024 dhe një tjetër për Zgjedhjet Parlamentare 2024 – pasi, në fakt, Kryetari i Kuvendit ex lege i ka shpallur me dy aktvendime të ndara, dhe jo me të njëjtin.

Sipas parashtrueses, veprimi i përshkruar në këtë mënyrë ka shkelur të drejtën e saj të garantuar subjektive kushtetuese për veprim politik, respektivisht të drejtën si qytetare për të marrë pjesë aktive në jetën politike duke kandiduar për funksione publike dhe për t’u zgjedhur në zgjedhje të drejta dhe demokratike. Të drejtat e saj politike si kandidate e konfirmuar për Presidente të Republikës janë fituar duke përmbushur kushtet për kandidim presidencial të parashikuara në nenin 80 dhe nenin 81 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, pra duke pasur kandidaturën e saj të mbështetur nga të paktën 10,000 votues në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Një parakusht themelor për të siguruar të drejtën e saj për veprim politik dhe pjesëmarrje në këto zgjedhje për Presidente të Republikës është qasja e saj në media dhe mbulimi i balancuar mediatik i të gjitha opsioneve dhe programeve politike. Funksionimi i shëndetshëm i demokracisë dhe e drejta e saj për veprim politik varen nga shkalla në të cilën elektorati njihet me programin e saj dhe bën një zgjedhje bazuar në njohuri dhe vetëdije, dhe kjo nga ana tjetër varet nga informacioni që elektorati merr nga mediat.

Media/raduidifuzeri, si institucion, megjithatë gëzon pozicionin e paprekshëm të një burimi parësor të besueshëm të lajmeve dhe informacionit. Prandaj, është me rëndësi të paçmuar për demokracinë në Republikë që të gjithë kandidatët zgjedhorë të kenë akses të barabartë dhe të ligjshëm në media si aksesi më i lehtë dhe shpesh i vetëm tek votuesit. Nga kjo rrjedh se Gjykata Kushtetuese ka obligim të ruajë dhe sigurojë demokracinë duke mbrojtur ligjshmërinë në shpërndarjen e kohës së disponueshme mediatike për reklama politike të paguara për secilin kandidat në zgjedhjet presidenciale të vitit 2024. Për këto arsye, me një veprim që është në kundërshtim me normat kushtetuese, ligjore dhe procedurale që është shumë i rrezikshëm sipas vlerave themelore kushtetuese, SHMAV shkel në mënyrë të hapur dhe të njohur të drejtën e saj të mbrojtur kushtetuese për veprim politik, të cilën duhet ta konstatojë si gjykatë kasacioni.

Për më tepër, parashtruesja thekson se me këtë veprimet të dukshme të paligjshme në lidhje me ndarjen e kohës së transmetimit për median FPP për Zgjedhjet Presidenciale të vitit 2024, SHMAV ka kryer diskriminim të qartë dhe të hapur në bazë të përkatësisë politike dhe mendimit politik dhe e ka vendosur atë në një pozicion të pabarabartë dhe të pafavorshëm ligjor në lidhje me aktivitetet e saj politike në krahasim me kandidatët e tjerë presidencialë, veçanërisht ata me minutazhë më të madhe të ndarë. Konkretisht, ajo konsiderohet kandidate e konfirmuar për Presidente të Republikës, e mbështetur nga partia politike parlamentare e opozitës “Levica”, dhe për këtë arsye, përkatësia e saj politike është e njohur, duke e bërë të qartë se ajo ka karakteristikat e mbrojtura, respektivisht tiparet e statusit – “përkatësia politike”, si një bazë e mundshme diskriminuese.

Sipas parashtrueses, kjo vërteton veprimet diskriminuese të SHMAV, duke e vendosur një kundërshtar politik të qeverisë dhe një anëtar të opozitës në një pozicion më pak të favorshëm në krahasim me kandidatët e tjerë presidencialë. Veprimi jokushtetues dhe i paligjshëm i SHMAV-së duke miratuar pikën 3 të kontestuar të Udhëzimeve përmbush plotësisht thelbin e një veprimi që përbën diskriminim të drejtpërdrejtë, në një bazë diskriminuese – përkatësia politike.

Duke marrë parasysh faktet dhe argumentet ligjore të paraqitura, parashtruesja e kësaj kërkese propozon që Gjykata Kushtetuese të miratojë një vendim me të cilin do të vërtetojë se është shkelur e drejta e personit Biljana Vankovska-Cvetkovska nga Shkupi për veprim politik dhe ndalimi i diskriminimit në bazë të përkatësisë politike në kuptim të nenit 110, paragrafi 3 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, të anulohet Udhëzimi për Radiodifuzerët për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare 2024 nr. 01-1550/1 të datës 29.03.2024 të Agjencisë për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuele dhe të detyrohet SHMAV të miratojë udhëzime të reja për radiodifuzerët në të cilat koha për reklamim politik të paguar do të ndahet në mënyrë të barabartë midis të gjithë 7 kandidatëve (81.5 sekonda për secilin në mënyrë individuale).

Në seancë, Gjykata, bazuar në pretendimet në kërkesë dhe dokumentacionin e дчргуар, përcaktoi gjendjen faktike si në vijim:

Me Vendimin (formulari нr. 6a) nr, 09-933/2 të datës 21.03.2024, Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve, bazuar në nenin 67 paragrafi 3 të Kodit Zgjedhor (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 40/06, 136/08, 148/08, 155/08, 163/08, 44/11, 51/11, 142/12, 31/13, 34/13, 14/14, 30/14, 196/15, 35/16, 97/16, 99/16, 136/16, 142/16, 67/17, 25/17, 38/18, 99/18, 140/18, 27/19, “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 98/19, 146/19, 42/20, 74/21, 215/21 dhe 58/24) konfirmoi listën e kandidatit për Presidente të Republikës së Maqedonisë së Veriut Biljana Vankovska-Cvetkovska të paraqitur me propozim të të paktën 10,000 votuesve.

Si subjekt që merr pjesë në fushatën zgjedhore, është regjistruar në Regjistrin Qendror me emrin “Për fushatën zgjedhore për Biljana Vankovska-Cvetkovska për zgjedhjet presidenciale të vitit 2024” me NVAS 7748787 dhe NVT 4032024561970 siç shihet nga Statusi Aktual i 13.03.2024 dhe Vërtetimin e Regjistrimit të Pronarëve të Vërtetë nga 14.03. 2024. Në rubrikën e personave të autorizuar, Biljana Vankovska-Cvetkovska është regjistruar si personi i autorizuar që përfaqëson fushatën zgjedhore, ndërsa personi i autorizuar për operacione materiale dhe financiare është personi Rexhep Ismail.

Duke marrë parasysh disa parregullsi që mund të ndodhin në aspektin e interpretimit të normave kushtetuese dhe ligjore në kontekstin e zgjedhjeve presidenciale të vitit 2024, Dimitar Apasiev i drejtohet me një ankesë Agjencisë për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuele në lidhje me zbatimin jo të duhur të dispozitave të Kodit Zgjedhor në lidhje me reklamimin politik të paguar për zgjedhjet presidenciale, dhe mori përgjigje nga Agjencia, RPU nr. 03-8 e datës 12.04.2024 me shpjegimin se:

“Neni 75-f paragrafi 1 i Kodit Zgjedhor është veçanërisht problematik, sepse nuk flet për pjesëmarrësit në fushatën zgjedhore të cilët, në përputhje me nenin 70 të Kodit Zgjedhor, kanë të drejtë vetëm të organizojnë fushatë dhe kanë të drejtë për akses të barabartë dhe në kushte të barabarta të përdorin të gjitha llojet e propagandës politike, por për partitë politike (nga qeveria dhe opozita, partitë që nuk kanë formuar grup parlamentar dhe partitë që nuk janë të përfaqësuara në Kuvend), dhe me çdo proces të ri zgjedhor, kjo dispozitë përsëri shkakton dilema dhe interpretime të ndryshme. Përveç faktit që dispozita nuk është përshtatur me llojet e ndryshme të proceseve zgjedhore” (presidenciale, parlamentare dhe lokale), nuk ofron mundësi të barabarta për pjesëmarrësit në zgjedhje, respektivisht favorizon katër partitë nga pozita dhe opozita që fituan më shumë vota në zgjedhjet e fundit parlamentare.”

Lidhur me Udhëzimet për radiodifuzerët për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare të vitit 2024 dhe rishpërndarjen e diskutueshme të reklamave politike të paguara, me parashtresën nr. 119/24 të datës 25.03.2024, Dimitar Apasiev iu drejtua Entit Shtetëror për Revizion, i cili, në përputhje me nenin 85 të Kodit Zgjedhor, është kompetent për të bërë revizion të raportit të përgjithshëm financiar me një specifikim të kostove të të ardhurave dhe shpenzimeve në fushatën zgjedhore të pjesëmarrësve në fushatën zgjedhore.

Në përgjigjen ndaj parashtresës nr. 47-453/2 të datës 02.04.2024 nga Enti Shtetërore për Revizion theksoi se pretendimet në ankesë do të merren parasysh në procesin e revizionit të raporteve financiare të pjesëmarrësve në fushatën zgjedhore për zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale të vitit 2024, si dhe në përcaktimin e dobësive sistemike në zbatimin e akteve ligjore dhe nënligjore që përbëjnë kornizën ligjore të legjislacionit zgjedhor në Republikë dhe të njëjtat do të zbulohen në raportet përfundimtare të revizionit.

Biljana Vankovska-Cvetkovska, me iniciativën për vlerësimin e kushtetutshmërisë dhe ligjshmërisë së Udhëzimeve për radiodifuzerët për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare të vitit 2024 nr. 01-1550/1 të datës 29.03.2024, iu drejtua edhe Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut. Gjykata, me Aktvendimin U. nr. 149/2024 të datës 13 prill 2024, e hodhi poshtë iniciativën për të filluar një procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë dhe ligjshmërisë me arsyetimin se Udhëzimet kanë karakter të përkohshëm, të vlefshëm deri në fund të fushatës zgjedhore për zgjedhjet presidenciale, që do të thotë se ato janë shteruar në zbatimin e tyre dhe nuk janë më të vlefshme.

Më 23 prill 2024, parashtruesja iu drejtua Gjykatës Kushtetuese me një kërkesë për mbrojtjen e lirive dhe të drejtave në aspektin e aktivitetit politik dhe ndalimin e diskriminimit në bazë të përkatësisë politike të shkaktuar nga funksionimi i Udhëzimeve për radiodifuzerëve për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare të vitit 2024.

III

Vlerat themelore të rendit kushtetues të Republikës përmbajnë kuptimin themelor dhe themelor të rendit kushtetues. Sipas vlerës së tretë themelore, sundimi i së drejtës bazohet në disa postulate siç janë të drejtat e njeriut, ekzistenca e pushtetit të kufizuar shtetëror, ndarja e pushtetit shtetëror në legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor, ekzistenca e një gjyqësori të pavarur, siguria juridike për njeriun dhe qytetarin, si dhe respektimi i Kushtetutës dhe ligjeve.

Vlera e pestë themelore i kushtohet pluralizmit politik dhe zgjedhjeve të lira, të drejtpërdrejta dhe demokratike, të cilat janë segmente të ndërlidhura dhe të varura nga njëra-tjetra.

Pluralizmi politik është një koncept më i gjerë se shumëpartiaizmi, pasi përfshin edhe lëvizjet politike, shoqatat e qytetarëve, grupet e interesit dhe individët si bartës të ideve politike. Nga ana tjetër, zgjedhjet e lira, të drejtpërdrejta, nënkuptojnë një mundësi për qytetarët që të zgjedhin drejtpërdrejt përfaqësuesit e tyre në qeveri, në kushte ku ka kandidatë me programe të ndryshme, pavarësisht nëse janë programe të individëve apo programe të partive politike, si dhe grupeve të tjera të interesuara të përfshira në procesin zgjedhor. Zgjedhjet demokratike janë zgjedhje që mundësojnë pjesëmarrje të barabartë të kandidatëve në procesin zgjedhor dhe shprehje të lirë të vullnetit të elektoratit.

E drejta për ndalimin e diskriminimit është e drejtë njerëzore për barazi në sferën e lirive dhe të drejtave, pavarësisht nga gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, origjina etnike dhe sociale, bindjet politike dhe fetare, statusi pronësor dhe shoqëror, si dhe barazia e qytetarëve para Kushtetutës dhe ligjeve, dhe është e përfshirë në nenin 9 të Kushtetutës.

Neni 22, paragrafët 1 dhe 2 të Kushtetutës, përcakton se çdo qytetar që ka mbushur moshën 18 vjeç fiton të drejtën e votës, e cila është e barabartë, e përgjithshme dhe e drejtpërdrejtë dhe ushtrohet në zgjedhje të lira me votim të fshehtë.

Neni 23 i Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut përcakton se çdo qytetar ka të drejtë të marrë pjesë në ushtrimin e funksioneve publike.

Sipas nenit 80 të Kushtetutës, Presidenti i Republikës zgjidhet në zgjedhje të përgjithshme dhe të drejtpërdrejta, me votim të fshehtë, për një periudhë prej pesë vitesh, dhe neni 81 paragrafi 1 i Kushtetutës përcakton se një kandidat për President të Republikës mund të propozohet nga të paktën 10,000 votues ose të paktën 30 deputetë të Kuvendit.

Me Amendamentin XXXI, hartuesi i Kushtetutës ka përcaktuar pragun zgjedhor për zgjedhjen e një kandidati për President të Republikës. Kandidati që ka marrë shumicën e votave nga votuesit që kanë votuar zgjidhet President, nëse kanë votuar më shumë se 40% e votuesve.

Nga këto dispozita kushtetuese rrjedh se çdo qytetar mbi moshën 18 vjeç ka të drejtë të zgjedhë deputetë, anëtarë të këshillave dhe kryetarë komunash, si dhe të marrë pjesë në zgjedhjen e Presidentit të Republikës.

Për më tepër, autorizimi kushtetues i ligjvënësit, duke respektuar garancitë kushtetuese të së drejtës së votës, parimin e barazisë, parimin e pluralizmit politik dhe zgjedhjet e lira dhe demokratike, i jep atij detyrën të rregullojë çështjen e zgjedhjeve që lidhen, ndër të tjera, me zgjedhjen e Presidentit të Republikës dhe zgjedhjen e deputetëve në Kuvend, siç rregullohet në Kodin Zgjedhor.

Në përputhje me nenin 1 të Kodit Zgjedhor (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 40/06, 127/06, 136/08, 155/08, 163/08, 44/11, 51/11 54/11, 142/12, 31/13, 34/13, 14/14, 30/14, 32/14, 31/15, 196/15, 35/16, 97/16, 99/16, 136/16, 142/16, 57/17, 67/17, 125/17, 35/18, 99/18, 140/18, 208/18, 27/19 dhe “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 98/19, 42/20, 72/20, 160/20, 74/21, 215/21, 58/24 и 76/24), ky Kod rregullon mënyrën, kushtet dhe procedurën, ndër të tjera, për zgjedhjen e Presidentit të Republikës së Maqedonisë së Veriut.

Në situatën specifike, neni 59 i Kodit Zgjedhor operacionalizon nenin 80 dhe nenin 81 të Kushtetutës në pjesën mbi “Parashtruesin e Listës së Kandidatit për President të Republikës”.

Në fakt, sipas paragrafit 1 të nenit 59, të drejtën për të parashtruar listë të kandidatit për President të Republikës e kanë të paktën 10,000 votues ose 30 deputetë.

Sipas paragrafit 2, kur parashtruesi i listës së kandidatit për President të Republikës është një grup votuesish, është e nevojshme të mblidhen të paktën 10,000 nënshkrime nga votuesit e regjistruar në Listën e Votuesve.
Paragrafi 3 përcakton se kur parashtruesi i një liste kandidatësh për President të Republikës është deputet, është e nevojshme të mblidhen të paktën 30 nënshkrime nga deputetët.

Në të kundërt, për “Parashtruesi i lisës së kandidatëve për deputetë, anëtarë të këshillit dhe kryetar komune” në nenin 60, paragrafi 1, përcaktohet se të drejtën për të parashtruar listë kandidatësh për deputetë, listë kandidatësh për anëtarë këshilli ose listë kandidatësh për kryetar komune e kanë partitë politike të regjistruara, koalicionet, si dhe një grup votuesish.

Sipas nenit 70, paragrafi 1, parashtruesi i listës së kandidatëve, listat e të cilëve kandidatë për zgjedhjen e Presidentit të Republikës, deputetëve, anëtarëve të Këshillit respektivisht lista e kandidatëve për kryetar komune janë konfirmuar nga komisioni kompetent zgjedhor, kanë të drejtë të organizojnë fushatë zgjedhore (në tekstin e mëtejmë: pjesëmarrësit në fushatën zgjedhore) dhe sipas paragrafit 2, pjesëmarrësit në fushatën zgjedhore kanë të drejtë për akses të barabartë dhe në kushte të barabarta të përdorin të gjitha llojet e propagandës politike, raportimit dhe formave të tjera të propagandës që synojnë të ndikojnë në vendimin e votuesve gjatë votimit.

Për më tepër, në Kapitullin VI, të titulluar “Fushata Zgjedhore”, në pikën 2 me nëntitullin “Përfaqësimi Mediatik” me nenin 75-a paragrafi 1, përcaktohet se radiodifuzerët duhet të sigurojnë mbulim të balancuar të procesit zgjedhor në të gjitha format e përfaqësimit mediatik zgjedhor, dhe radiodifuzerët kombëtarë duhet të sigurojnë mbulim të balancuar të zgjedhjeve në të gjitha format e përfaqësimit mediatik zgjedhor në një gjuhë dhe format të kuptueshëm dhe të aksesueshëm, si dhe në gjuhën e shenjave, si vijon:
a) për zgjedhjen e Presidentit të Republikës, në përputhje me parimin e barazisë për të gjithë kandidatët për President si në raundin e parë ashtu edhe në atë të dytë të zgjedhjeve.
b) për zgjedhjen e deputetëve në Kuvendin e Republikës, në përputhje me parimin e proporcionalitetit sipas numrit të listave të konfirmuara të kandidatëve për deputetë.
c) për zgjedhjet lokale:
– për zgjedhjen e kryetarit të komunës, pra kryetarit të komunës së qytetit të Shkupit, në përputhje me parimin e barazisë për të gjithë kandidatët për kryetar komune si në raundin e parë ashtu edhe në atë të dytë të zgjedhjeve dhe
– për zgjedhjen e anëtarëve të këshillave komunale, pra anëtarëve të këshillit të qytetit të Shkupit, për radiodifuzerët në nivel shtetëror dhe rajonal në përputhje me parimin e proporcionalitetit sipas numrit të listave të konfirmuara të kandidatëve për anëtarë të këshillave komunale, pra anëtarëve të qytetit të Shkupit, dhe për radiodifuzerët në nivel lokal në përputhje me parimin e barazisë.

Paragrafi 2 i të njëjtit nen përcakton se gjatë përcaktimit të balancës në mbulimin e procesit zgjedhor, duhet të merret parasysh intensiteti i aktiviteteve brenda fushatave të pjesëmarrësve në fushatën zgjedhore, dhe sipas paragrafit 3 të të njëjtit nen theksohet se reklamat politike të paguara përjashtohen nga parimi i proporcionalitetit, pra barazisë.
Sipas nenit 75-gj paragrafi 1 të Kodit Zgjedhor, gjatë fushatës zgjedhore dhe në raundin e parë dhe të dytë të votimit, radiodifuzerët që mbulojnë zgjedhjet mund të transmetojnë gjithsej nëntë minuta e tridhjetë sekonda kohë shtesë reklamuese për orë të programit të transmetuar në kohë reale, të dedikuar kryesisht për reklamim politik të paguar, nga të cilat dy partitë më të mëdha politike në pozicionin që fitoi më shumë vota në zgjedhjet e fundit për deputetë në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut mund të ndajnë maksimum katër minuta, të cilat shpërndahen sipas një marrëveshjeje paraprake me shkrim, dy partitë më të mëdha politike në opozitë që fituan më shumë vota në zgjedhjet e fundit për deputetë në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut mund të ndajnë maksimum katër minuta, të cilat shpërndahen sipas një marrëveshjeje paraprake me shkrim, partitë politike në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut që nuk fituan mjaftueshëm deputetë për të formuar një grup parlamentar në zgjedhjet e fundit për deputetë mund të ndajnë një minutë, e cila shpërndahet sipas një marrëveshjeje paraprake me shkrim, dhe partitë politike që nuk janë të përfaqësuara në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut ose kandidatët mund të ndajnë tridhjetë sekonda, të cilat shpërndahen sipas një marrëveshjeje paraprake me shkrim.

Për më tepër, neni 75-gj paragrafi 12 rregullon që hapësira reklamuese në mediat elektronike (portalet e internetit) dhe mediat e shkruara të dedikuara për reklamim politik të paguar shpërndahet sipas kritereve të mëposhtme:

– një maksimum prej 45% e hapësirës reklamuese mund t’u jepet dy partive më të mëdha politike në pozicionin që fituan më shumë vota në zgjedhjet e fundit për deputetë në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut,
– një maksimum prej 45% e hapësirës reklamuese mund t’u jepet dy partive më të mëdha politike në opozitë që fituan më shumë vota në zgjedhjet e fundit për deputetë në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut,
– një maksimum prej 7% e hapësirës reklamuese mund t’u jepet partive politike në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut që nuk fituan mjaftueshëm deputetë për të formuar një grup parlamentar në zgjedhjet e fundit për deputetë, dhe
– një maksimum prej 3% e hapësirës reklamuese mund t’u jepet partive politike që nuk përfaqësohen në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut ose kandidatëve.

Neni 76 i Kodit Zgjedhor elaboron në detaje metodën, intervalet kohore, listat e çmimeve dhe kriteret për shpërndarjen e hapësirës mediatike për reklamim politik të paguar (RPP), ndërsa neni 76-a paragrafi 2 përcakton se gjatë fushatës zgjedhore, shërbimi publik i radiodifuzionit është i detyruar të sigurojë akses të barabartë në programin informativ, me 30% të kohës së transmetimit për ngjarjet ditore në vend dhe në botë, 30% të kohës për aktivitetet e partive politike në pushtet, 30% të kohës për aktivitetet e partive politike në opozitë dhe 10% të kohës për aktivitetet e partive politike që nuk janë të përfaqësuara në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe për kandidatët e pavarur, dhe paragrafi 8 rregullon se Servisi Programor i dedikuar për transmetimin e aktiviteteve të Kuvendit të Republikës së Maqedonisë së Veriut duhet të sigurojë mbulim politik falas të fushatave të partive politike të përfaqësuara në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut për një kohëzgjatje prej tre orësh, si dhe një orë për mbulim politik falas të fushatave të parashtruesve të listave që nuk janë të përfaqësuar në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut. Lidhur me përdorimin e tre orëve, ose një ore, pjesëmarrësit në fushatë mund të vendosin të parashtrojnë materiale të regjistruara nga aktivitetet për zhvillimin e një fushate zgjedhore ose mund ta përdorin kohën e tyre për një paraqitje të drejtpërdrejtë nga studioja.

Sipas këtyre dispozitave ligjore, radiodifuzerët, pra shërbimi publik i transmetimit, kompanitë komerciale të transmetimit dhe mediat elektronike (portalet e internetit) që kanë vendosur të mbulojnë procesin zgjedhor, janë të detyruar ta bëjnë këtë në një format dhe gjuhë të arritshme dhe të aksesueshme, si dhe në gjuhën e shenjave. Radiodifuzerët janë të obliguar t’u ofrojnë pjesëmarrësve në fushatë mbulim të balancuar (në përputhje me intensitetin e fushatave të tyre) të procesit zgjedhor në të gjitha format e prezantimit mediatik zgjedhor – lajme, programe të posaçme informative (debate, intervista, përballje televizive dhe radiofonike, etj.), prezantim politik falas dhe reklama politike të paguara gjatë fushatës zgjedhore.

Këshilli i Agjencisë për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale (në tekstin e mëtejmë: SHMAV), bazuar në normat ligjore të përcaktuara më sipër që, ndër të tjera, rregullojnë reklamimin politik me pagesë, ka miratuar Udhëzime si një akt të përgjithshëm ligjor të destinuar për radiodifuzerët për zgjedhjet presidenciale dhe parlamentare të vitit 2024, me qëllim që t’u sqarojë stacioneve radiotelevizive, ndër të tjera, se si të zbatojnë dispozita të caktuara të Kodit Zgjedhor, veçanërisht në lidhje me kufizimet për reklamimin politik me pagesë (RPP), ndarjen e kohës në lajme në shërbimin publik të radiodifuzerëve (SHPR) dhe përfaqësimin politik falas të kandidatëve.

Me pikën 3 të Udhëzimit, SHMAV bëri një ndarje të drejtë kohe për reklama politike të paguara “Në përputhje me ndarjen e kohës për reklama politike të paguara të përcaktuara në nenin 75-gj paragrafi 1 të Kodit Zgjedhor, gjithsej nëntë minuta e tridhjetë sekonda (00:09:30) të një programi transmetimi në kohë reale, parashtruesit e listave do ta përdorin atë si më poshtë:
– Në maksimum 4 minutat e destinuara për dy partitë politike më të mëdha në pozicionin, të cilat kanë fituar më shumë vota në zgjedhjet e fundit parlamentare, do të transmetohet reklama politike e paguar e parashtruesve të listave/kandidatëve për president – Stevo Pendarovski i mbështetur nga partia politike LSDM; dhe Bujar Osmani, i mbështetur nga partia politike BDI.
– Në maksimum 4 minutat e destinuara për dy partitë politike më të mëdha në opozitë, të cilat fituan më shumë vota në zgjedhjet e fundit parlamentare, do të transmetohet reklama politike e paguar e parashtruesve të listave/kandidatëve për president – Gordana Siljanovska-Davkova, e mbështetur nga partia politike VMRO-DPMNE; dhe Arben Taravari, i mbështetur nga partitë politike Alternativa dhe Lëvizja BESA.

– Në maksimumin prej 1 minute të dedikuar për partitë politike në Kuvend që nuk fituan mjaftueshëm deputetë për të formuar grup parlamentar në zgjedhjet e fundit parlamentare, do të transmetohet reklamë politike e paguar e parashtruesve të listës/kandidatëve për president – Biljana Vankovska-Cvetkovska, e mbështetur nga partia politike Levica; dhe Stevcho Jakimovski, i mbështetur nga partia politike GROM.

– Në 30 sekondat e mbetura të dedikuara për partitë politike që nuk janë të përfaqësuara në Kuvend ose kandidatët, do të transmetohet reklamë politike e paguar e parashtruesit të listës/kandidatit për president – Maksim Dimitrievski, i mbështetur nga partia politike ZNAM. “

Sipas Nenit 51 të Rregullores së Gjykatës Kushtetuese (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 70/1992 dhe “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 202/2019, 256/2020 dhe 65/2021), çdo qytetar që beson se një akt ose veprim individual ka shkelur një të drejtë ose liri të përcaktuar nga neni 110, paragrafi 3 i Kushtetutës mund të kërkojë mbrojtje nga Gjykata Kushtetuese brenda 2 muajve nga data e dërgimit të një akti individual përfundimtar respektivisht nga dita e njoftimit për veprimin e ndërmarrë që ka shkaktuar shkeljen, por jo më vonë se 5 vjet nga dita e marrjes së tij.

Kërkesa, sipas nenit 52 të Rregullores, duhet të përmbajë arsyet për të cilat kërkohet mbrojtje, aktet ose veprimet që i kanë shkelur ato, faktet dhe provat mbi të cilat bazohet kërkesa, si dhe të dhëna të tjera të nevojshme për vendimin e Gjykatës Kushtetuese.

Sipas pretendimeve në kërkesë, parashtruesja konsideron se e drejta e saj kushtetuese për veprim politik i është shkelur dhe ajo është diskriminuar në bazë të përkatësisë politike nga një veprim i shkaktuar nga Udhëzimet për radiodifuzerët për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare 2024 nr. 01-1550/1 të 29 Marsit 2024, të miratuara nga Agjencia për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale në lidhje me shpërndarjen e kohës për reklama politike të paguara gjatë fushatës zgjedhore për zgjedhjet presidenciale në raundin e parë të votimit, në mënyrë të tillë që në Udhëzime, ku ajo paraqitet si kandidate për presidente, është diskriminuar në raport me kandidatët e tjerë presidencialë, të cilët me mbështetjen e tyre politike kanë qenë të privilegjuar në zbatimin e të drejtës respektivisht Kodit, gjatë përcaktimit të shpërndarjes së minutave në reklamat politike të paguara në Udhëzime.

Në fakt, parashtruesja konsideron se është kryer një shkelje në zbatimin e së drejtës materiale, respektivisht se dispozitat ligjore të Kodit Zgjedhor janë interpretuar gabimisht dhe janë zbatuar gabimisht në rastin konkret.

Gjykata i vlerësoi pretendimet e tilla të aplikantit si të pabazuara për arsyet e mëposhtme:

Udhëzimi u miratua nga Këshilli i Agjencisë për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale (SHMAV), që si organ kompetent me kompetenca publike, ka vepruar në përputhje me normat në fuqi të Kodit Zgjedhor, që përcakton në mënyrë vendimtare në nenin 75-a paragrafi 3 se reklama politike e paguar (RPP) është e përjashtuar nga parimi i proporcionalitetit, respektivisht barazisë.

Brenda këtij kuadri ligjor, SHMAV ka miratuar Udhëzimet, të cilat kanë për qëllim t’u shpjegojnë radiodifizerëve mënyrën e zbatimit të rregullave dhe kufizimeve të parashikuara nga Kodi Zgjedhor për zgjedhjet presidenciale dhe parlamentare të vitit 2024, respektivisht ka përcaktuar shpërndarjen e minutave për reklama politike të paguara që kandidatët presidencialë dhe partitë politike kanë të drejtë gjatë fushatës zgjedhore.

Me regjimin ligjor të vendosur në këtë mënyrë, Udhëzimet synojnë t’u ofrojnë udhëzime si radios ashtu edhe televizionit si media se si të veprojnë në kushtet kur dy procese zgjedhore dhe mbulimi mediatik i këtyre fushatave që përputhen, në pajtim me intensitetin e tyre.

Gjykata konsideron se me regjimin ligjor të vendosur në këtë mënyrë, SHMAV, përmes normave në Udhëzime, nuk e vendosi parashtruesen e kësaj kërkese në një pozicion më pak të favorshëm në bazë të aktivitetit të saj politik dhe përkatësisë politike, për arsyet se regjimi ligjor i vendosur në këtë mënyrë zbatohet për të gjithë kandidatët dhe zbatohet në mënyrë të barabartë për të gjithë kandidatët e konfirmuar presidencialë në raundin e parë të zgjedhjeve presidenciale të vitit 2024.

Prandaj, Udhëzimet për radiodifuzerëve për Zgjedhjet Presidenciale dhe Parlamentare 2024 me numër 01-1550/1 të 29 marsit 2024 si akt i përgjithshëm, jo si akt individual, që do të thotë se zbatohen për të gjithë kandidatët, pra zbatohen dhe vlejnë njësoj për të gjithë pjesëmarrësit në këtë proces zgjedhor, nuk mund të prodhojnë veprim ose trajtim të ndryshëm në bazë të përkatësisë politike, as Udhëzimet nuk përmbajnë dispozita që krijojnë diskriminim ose në çfarëdo mënyre shkelin të drejtën e garantuar kushtetuese për veprim politik.

Bazuar në situatën faktike të vërtetuar dhe rregullativën ligjore, Gjykata përcaktoi se nuk ka fakte dhe prova juridikisht relevante se në rastin konkret, SHMAV përmes Udhëzimeve, ka kryer shkelje ndaj parashtrueses Biljana Vankovska-Cvetkovska në një mënyrë të tillë që liria e saj e veprimit politik është shkelur dhe se ajo është diskriminuar për shkak të përkatësisë së saj politike, prandaj Gjykata vlerësoi se janë përmbushur kushtet e nenit 56 të Rregullores së Gjykatës Kushtetuese për refuzimin e kërkesës.

Bazuar në sa më sipër, Gjykata me shumicë votash, vendosi si në dispozitivin e këtij vendimi.

KRYETAR
i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut,
dr. Darko Kostadinovski