У.бр.64/2025

Уставен суд на
Република Северна Македонија
У.бр.64/2025
Скопје, 11.03.2026 година

Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите Насер Ајдари, м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска, д-р Гоце Наумовски, д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 од Уставот на Република Северна Македонија и член 73 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.115/2024), на седницата одржана на 11 март 2026 година, донесе

Р Е Ш Е Н И Е

1. СЕ ПОВЕДУВА постапка за оценување на уставноста на член 16 од Законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки (*) („Службен весник на Република Северна Македонија” бр.14/2025).

2. НЕ СЕ ПОВЕДУВА постапка за оценување на уставноста на член 48 став 6 во делот „а може да го утврди условот од членот 88 став (4) точка б) од овој закон” од Законот за јавните набавки (*) („Службен весник на Република Македонија” бр.24/2019 и „Службен весник на Република Северна Македонија” бр.87/2021 и 14/2025) и член 18 од Законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки („Службен весник на Република Северна Македонија” бр.14/2025).

3. Ова решение ќе се објави во „Службен весник на Република Северна Македонија”.

Образложение

I

Игорчо Точев од Скопје, до Уставниот суд на Република Северна Македонија, поднесе иницијатива за поведување постапка за оценување на уставноста на одредбите и делови од одредбите од законите означени во диспозитивот на ова решение.

Според наводите, истите не се во согласност со темелните вредности на уставниот поредок, владеење на правото и правната сигурност како нејзин составен дел и слободата на пазарот и претприемништвото, како и забраната за повратно дејство на прописите.

Оспорениот дел од член 48 став 6 од Законот за јавните набавки е спротивен и на член 55 од Уставот.

Имено, се наведува дека со ова законско решение се прави неоправдано разликување меѓу економски оператор што би учествувал во постапка за набавка од мала вредност и економски оператор што би учествувал во постапка за јавна набавка со повисока вредност. Според наводите на тој начин се повредуваат слободата на пазарот и претприемништвото, како и уставното начело на еднаква правна положба на субјектите на пазарот.

Воедно, упатувањето на член 88 став 4 точка б) од Законот за јавните набавки е проблематично и од аспект на владеењето на правото, бидејќи оваа одредба не содржи доволно јасни и прецизни критериуми за утврдување кои економски оператори можат да бидат исклучени од постапките за јавни набавки.

Оттука, станува збор за нејасна правна норма којашто остава простор за арбитрарно толкување и примена, со што се создава правна неизвесност и се повредува владеењето на правото од член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот.

Понатаму, се оспорува и член 16 од Законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки, со кој е уредено дека започнатите постапки пред Државната комисија за жалби по јавни набавки до денот на влегувањето во сила на овој закон ќе продолжат согласно со одредбите од истиот закон. Со оваа преодна одредба се воспоставува повратно дејство на Законот, што е спротивно на член 52 став 4 од Уставот. Според наводите, примената на новите законски одредби врз постапки што веќе биле започнати претставува ретроактивно уредување на правни односи, а во конкретниот случај не е исполнет уставниот услов таквото повратно дејство да биде поповолно за граѓаните.

Се оспорува и уставноста на член 18 од истиот закон за изменување и дополнување, со кој е предвидено дека со именувањето на претседателот и членовите на Државната комисија за жалби по јавни набавки согласно со новите законски одредби, им престанува мандатот на претседателот и членовите на Комисијата именувани според претходниот закон. Според наводите, ова законско решение е спротивно на владеењето на правото и правната сигурност гарантирани со член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот.

Во таа смисла, во иницијативата се наведува дека Законот за јавните набавки не предвидува престанок на мандатот на претседателот и членовите на Државната комисија за жалби по јавни набавки, туку во член 133 ги уредува само условите за нивно разрешување.

Оттука, не постои законска основа со измена и дополнување на Законот да се предвиди престанок на веќе воспоставен мандат, без постоење на објективна и законски предвидена причина. Ваквото законско решение, според наводите, ја нарушува правната сигурност, стабилноста на мандатот и легитимните очекувања на носителите на функцијата.

Поради наведеното, се предлага Уставниот суд да поведе постапка за оценување на уставноста на оспорените одредби и деловите од одредбите од Законот. Воедно, имајќи предвид дека Законот веќе произведува правни дејствија, се предлага Судот, до донесувањето конечна одлука, да донесе решение за запирање на извршувањето на поединечни акти или дејствија преземени врз основа на оспорените законски одредби, согласно со член 37 алинеја 1 од Актот на Судот.

II

На седницата Судот утврди дека во член 48 став 6 од Законот за јавните набавки (*) („Службен весник на Република Македонија” бр. 24/2019 и „Службен весник на Република Северна Македонија” бр.87/2021 и 14/2025) е определено дека кај набавката од мала вредност договорниот орган го утврдува единствено условот за вршење професионална дејност и непостоењето причина за исклучување од постапката поради издадена негативна референца, а може да го утврди условот од член 88 став 4 точка б) од овој закон.

Судот, исто така, утврди дека според член 16 од Законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки („Службен весник на Република Северна Македонија” бр.14/2025) започнатите постапки пред Државната комисија за жалби по јавни набавки до денот на влегувањето во сила на овој закон ќе продолжат согласно со одредбите од овој закон.

Според член 18 од овој закон, со именувањето на претседателот и членовите на Државната комисија за жалби по јавни набавки согласно со одредбите од овој закон, им престанува мандатот на претседателот и членовите на Државната комисија за жалби по јавни набавки кои се именувани согласно со Законот за јавните набавки (*) („Службен весник на Република Македонија“ бр. 24/2019 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.87/2021).

III

Според член 8 став 1 алинеи 3 и 7 од Уставот, владеењето на правото и слободата на пазарот и претприемништвото се темелни вредности на уставниот поредок на Република Северна Македонија.

Согласно со член 9 став 2 од Уставот, граѓаните пред Уставот и законите се еднакви.

Во член 51 од Уставот е предвидено дека во Република Северна Македонија законите мораат да бидат во согласност со Уставот, а сите други прописи со Уставот и со закон. Секој е должен да ги почитува Уставот и законите.

Со член 55 став 1 од Уставот, се гарантира слободата на пазарот и претприемништвото, додека во ставот 2 на овој член е утврдено дека Републиката обезбедува еднаква правна положба на сите субјекти на пазарот. Републиката презема мерки против монополската положба и монополското однесување на пазарот. Според став 3 на истиот член, слободата на пазарот и претприемништвото можат да се ограничат со закон единствено заради одбраната на Републиката, зачувувањето на природата, животната средина или здравјето на луѓето.

Понатаму, согласно со член 1 од Законот за јавните набавки (*) („Службен весник на Република Македонија” бр. 24/2019 и „Службен весник на Република Северна Македонија” бр.87/2021 и 14/2025), со истиот се уредуваат начинот и постапките за јавни набавки, надлежностите на Бирото за јавни набавки, надлежностите на Државната комисија за жалби по јавни набавки и правната заштита во постапките за јавни набавки, како и правната заштита во постапките за доделување концесии и договори за јавно приватно партнерство.

Во член 2 точка 2 од истиот закон е дефинирано дека „постапка за јавна набавка“ е постапка што ја спроведуваат еден или повеќе договорни органи, чија цел или дејство е купување или стекнување стоки, услуги или работи.

„Електронски систем за јавни набавки (во натамошниот текст: ЕСЈН)“ е единствен информациски систем достапен на интернет, кој се користи со цел да се овозможи поголема ефикасност, транспарентност и економичност во областа на јавните набавки (точка 30 на овој член).

„Електронски пазар на набавки од мала вредност“ е електронска платформа во вид на електронски каталог со која управува Бирото за јавни набавки и која се користи за набавки од мала вредност согласно со условите од овој закон (точка 31 на овој член).

Според член 3 став 1 од Законот, уредувањето, развојот на системот на јавни набавки и неговото спроведување се темелат врз начелата на слободно движење на стоките, слобода за основање, слобода за обезбедување услуги, како и начелата на економичност, ефикасност, конкуренција помеѓу економските оператори, транспарентност, еднаков третман на економските оператори и сразмерност.

Со член 5 од истиот закон, кој се однесува на начелото на конкуренција меѓу економските оператори е предвидено дека договорниот орган не смее неоправдано да ја ограничува конкуренцијата помеѓу економските оператори (став 1) и договорниот орган ја спроведува постапката за јавна набавка согласно со прописите за заштита на конкуренцијата и не смее да ги ограничи потенцијалните понудувачи со избирање на видот на постапката или со нејзино спроведување спротивно на овој закон (став 2).

Договорниот орган ја проценува вредноста на договорот за јавна набавка со пресметување на вкупниот износ за реализирање на договорот, без вклучен ДДВ, земајќи ги предвид пазарните услови, секоја опција и секое евентуално продолжување или зголемување на вредноста на договорот, доколку тие можат да се предвидат во моментот на вршење на проценката (член 39 став 1 од Законот).

Во член 47 од Законот, договорниот орган, на начин и под услови утврдени во Законот, ги користи следните постапки за јавни набавки: набавка од мала вредност, поедноставена отворена постапка, отворена постапка, ограничена постапка, конкурентна постапка со преговарање, конкурентен дијалог, партнерство за иновации, постапка со преговарање без објавување оглас и постапка со преговарање со објавување оглас.

Според член 48 став 1 од Законот, договорниот орган може да врши набавки од мала вредност на стоки и услуги со проценета вредност до 10.000 евра во денарска противвредност и на работи до 20.000 евра во денарска противвредност.

Набавката од мала вредност се врши со објавување оглас за набавка од мала вредност, при што минималниот рок за поднесување на понудите е седум дена од денот на објавување на огласот или преку електронскиот пазар на набавки од мала вредност на ЕСЈН, за набавка на стандардни стоки и услуги (став 2).

Во случаите од ставот 2 алинеја 1 на овој член, секој економски оператор има право да поднесе понуда по објавениот оглас за јавна набавка (став 3).

Според став 4 од истиот член од законот, во случаите од ставот (2) алинеја 2 на овој член, договорниот орган ја избира понудата со најниска цена која е во согласност со барањата и условите од краткиот опис на предметот на набавка.

Договорниот орган објавува известување на електронскиот пазар на набавки од мала вредност за намерата да изврши набавка најмалку 48 часа пред да ја реализира набавката, при што дава краток опис на предметот на набавка (став 5).

Според став 6, кај набавката од мала вредност договорниот орган го утврдува единствено условот за вршење професионална дејност и непостоењето причина за исклучување од постапката поради издадена негативна референца, а може да го утврди условот од член 88 став (4) точка б) од овој закон.

Министерот за финансии подетално ги пропишува видовите набавки и начинот на вршење набавки од мала вредност преку електронскиот пазар на набавки од мала вредност на ЕСЈН (став 7).

Член 88 став 4 точка б од овој закон, определува дека договорниот орган го исклучува економскиот оператор од постапката за јавна набавка во случаите кога условот за исклучување ќе го наведе во тендерската документација: доколку економскиот оператор покажал значителни или постојани недостатоци во исполнувањето клучни обврски во претходни договори за јавни набавки или претходни договори за концесии и јавно приватни партнерства склучени со тој договорен орган, што резултирало со еднострано раскинување на договорот, барање оштета или преземање други слични санкции од страна на договорниот орган во последните 12 месеци од денот на објавување на огласот за јавна набавка.

Во член 130 став 1 од Законот за јавните набавки (*), се утврдени нејзините надлежности, каде меѓу другото, Комисијата е надлежна за решавање по жалби во постапките за јавни набавки пропишани со овој закон, решавање по жалби во постапките за доделување договори за концесии и јавно приватно партнерство и други работи согласно со закон.

Комисијата е државен орган којшто е независен и самостоен во својата работа и има својство на правно лице и се финансира од Буџетот на Република Северна Македонија (член 131 став 1).

Со член 132 од Законот, се уредени составот и именувањето на претседателот и членовите на Државната комисија за жалби по јавните набавки.

Според став 1 од овој член, Државната комисија е составена од претседател и шест члена кои функцијата ја извршуваат професионално, со полно работно време и не можат да имаат друга функција и да бидат вработени на друго работно место.

Според став 2 од истиот член од Законот, претседателот и најмалку четворица од членовите на Државната комисија се од областа на правото, а според став 3 претседателот и членовите на Државната комисија ги именува по пат на јавен оглас кој се објавува во најмалку три дневни весници кои се издаваат на целата територија на Република Македонија, од кои еден од весниците што се издаваат е на јазикот што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните кои зборуваат службен јазик различен од македонскиот јазик и ги разрешува Собранието на Република Македонија на предлог на Комисијата за прашања на изборите и именувањата на Собранието на Република Македонија.

Во став 4 е определено дека претседателот и членовите на Државната комисија се именуваат за период од пет години со право на уште еден избор

Условите коишто треба да ги исполнуваат претседателот и членовите на оваа комисија се утврдени во ставовите 5 и 6 од член 132 од Законот.

Разрешувањето на претседател или на член на Државната комисија е уредено со член 133 од овој закон.

Собранието на Република Северна Македонија го разрешува претседателот и/или членот на Државната комисија пред истекот на мандатот, ако: тоа сам го побара, трајно ја загуби способноста за вршење на функцијата, што го утврдува Собранието на Република Северна Македонија, е осуден со правосилна судска пресуда за кривично дело на безусловна казна затвор од најмалку шест месеци, ги исполни условите за старосна пензија, е член на орган на политичка партија, нестручно ја обавува својата должност, во Годишниот извештај за работата за претходната година, Државната комисија не ги постигнала очекуваните цели, приоритети и резултати, врши работи кои се неспојливи со функцијата член или претседател на Државната комисија или настапи смрт на претседателот или на членот (став 1).

Според став 2 од истиот член на Законот, за постоењето причини за разрешување на претседателот или членот на Државната комисија пред истекот на мандатот, претседателот (или заменикот во случај на разрешување на претседателот) е должен да го извести Собранието на Република Северна Македонија.

Собранието на Република Северна Македонија започнува постапка за утврдување предлог за именување претседател и членови на Државната комисија најмалку три месеци пред истекот на нивниот мандат. Постапката за именување треба да заврши најмалку 30 дена пред редовниот истек на мандатот на претседателот и членовите (став 3).

Според член 135 став 1 од Законот, Државната комисија поднесува годишен извештај за своето работење до Собранието на Република Северна Македонија до крајот на март во тековната година за претходната година, а според став 2 на барање на Собранието, Државната комисија е должна да поднесе извештај и за пократок период од една година.

Во став 3 од истиот член е определена содржината на Годишниот извештај. Годишниот извештај особено содржи: број на примени предмети, број на решени предмети (отфрлени, одбиени и прифатени жалби), број на поништени постапки, број на нерешени предмети, број на предмети за кои е покренат управен спор (одбиени и прифатени предмети), статистичка анализа на жалбените постапки и оцена на состојбата со правната заштита и на системот за јавни набавки во целина.

IV

Поаѓајќи од содржината на темелната вредност – владеењето на правото, Судот во својата пракса континуирано поаѓа од ставот дека правната сигурност претставува негов составен елемент. Според овој принцип, меѓу другото, законите и прописите треба да бидат објавени пред нивното влегување во сила, да се доволно јасни, прецизни и предвидливи, да обезбедуваат стабилност и конзистентност во правниот поредок, да ги почитуваат легитимните очекувања на правните субјекти и да не дејствуваат ретроактивно, освен кога тоа е поповолно за граѓаните.

Во конкретниот случај, постојната содржина на член 48 од Законот за јавните набавки, во која е содржан и оспорениот дел, произлегува од Законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки, објавен во „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 14/2025 од 23 јануари 2025 година, кој согласно со член 21 влегол во сила со денот на неговото објавување. Оттука, не станува збор за формално неприменлива норма, туку за законска одредба којашто претходно била донесена, а подоцна била изменета со закони коишто биле објавени и влегле во сила откако претходно била спроведена законодавната постапка.

Исто така, од увидот во целината на законското уредување произлегува дека оспорениот дел не може да се анализира изолирано од основните начела на Законот за јавните набавки, а особено од член 5, според кој договорниот орган не смее неоправдано да ја ограничува конкуренцијата меѓу економските оператори, ниту да ги ограничува потенцијалните понудувачи со избирање на видот на постапката или со нејзино спроведување спротивно на Законот.

Во таа смисла, законодавецот, уредувајќи ја постапката за набавка од мала вредност, како посебен и поедноставен вид постапка за јавна набавка, во член 48 предвидел дека таа постапка се спроведува за набавки со релативно понизок праг на проценета вредност и тоа со поедноставени правила за пристап и избор. Притоа, Законот јасно определува дека постапката започнува со објавување оглас за набавка од мала вредност, со минимален рок од седум дена за поднесување на понуди, или преку електронскиот пазар на набавки од мала вредност на ЕСЈН за набавка на стандардни стоки и услуги.

Наспроти наводите во иницијативата, во оваа постапка законски е гарантирано дека секој економски оператор има право да поднесе понуда по објавениот оглас, согласно со професионалната дејност што ја врши, односно согласно дејноста за која е регистриран и за која може да одговори со соодветна понуда на бараниот предмет на набавката. Следствено, одредбата во која е содржан оспорениот дел, сама по себе не воспоставува затворен круг на субјекти, ниту создава привилегирана положба за одделни оператори.

Од друга страна, член 48 став 6 предвидува дека кај набавките од мала вредност договорниот орган го утврдува единствено условот за вршење професионална дејност и непостоењето причина за исклучување поради издадена негативна референца, а може да го утврди и условот од член 88 став 4 точка б) од Законот. Токму употребата на формулацијата „може“ упатува дека станува збор за факултативна законска можност, а не за задолжителен, автоматски и однапред претпоставен основ за исклучување.

Условот од член 88 став 4 точка б) се однесува на ситуации кога економскиот оператор покажал значителни или постојани недостатоци во исполнувањето на клучни обврски во претходни договори склучени со истиот договорен орган, а тоа резултирало со еднострано раскинување на договорот, барање оштета или други слични санкции во последните 12 месеци. Следствено, не станува збор за произволен или неограничен основ за исклучување, туку за законски определен услов што е врзан за конкретно претходно договорно однесување, за конкретни правни последици и за временски ограничен период.

Ова законско решение има легитимна цел којашто се однесува на заштитата на јавниот интерес и во обезбедувањето сигурност во спроведувањето на јавните набавки, преку можноста договорниот орган да ги исклучи од постапката оние економски оператори кај коишто во законски определен период, во односите со истиот договорен орган, се констатирани значителни или повторувачки недостатоци во извршувањето на договорните обврски. Таквата законска можност е насочена кон заштита од економски оператори за кои е констатирано дека ги повредиле законските одредби и кон обезбедување квалитетно, ефикасно и одговорно реализирање на јавните набавки.

Оттука, не може да се прифати тврдењето дека оспорениот дел од член 48 став 6 создава нееднаквост на субјектите на пазарот. Напротив, условот од член 88 став 4 точка б), кога е предвиден во тендерската документација, се однесува подеднакво на сите економски оператори коишто учествуваат во конкретната постапка и не прави разлика меѓу нив по основ на нивниот правен статус, големина, пазарна моќ или друг недозволен критериум. Тој услов е врзан исклучиво за нивното претходно конкретно однесување во извршување на договорни обврски со истиот договорен орган.

Во таа насока, загарантираната слобода на пазарот и претприемништвото не значи апсолутна забрана законодавецот да уредува правила за пристап до постапки во кои се располага со јавни средства. Државата, како гарант на слободата на пазарот, има и регулаторна улога, особено во области во кои е неопходно да се обезбедат конкуренција, еднаков третман, професионалност и сигурност во договорните односи. Принципот на еднаквост на пазарните субјекти не подразбира исклучување на разликување, туку забрана за неосновано и произволно разликување.

Неоснована е и компарацијата во иницијативата меѓу условите за учество во постапките за јавни набавки од мала вредност и со оние од поголема вредност, бидејќи таква постапка како нормативна категорија не постои во законскиот текст. Законот во член 47 прецизно ги утврдува видовите постапки за јавни набавки, а во членовите 48 до 56 за секоја од нив посебно ги уредува начинот, условите и спецификите на спроведување. Следствено, различното законско уредување на различни видови постапки не претставува само по себе повреда на еднаквоста на субјектите на пазарот, туку израз на законодавна диференцијација според природата и вредноста на набавката.

Имајќи го предвид наведеното, Судот оцени, дека не може основано да се постави прашањето за согласноста на член 48 став 6 во делот „а може да го утврди условот од членот 88 став (4) точка б) од овој закон“ со член 8 став 1 алинеи 3 и 7 и член 55 од Уставот.

Понатаму, од содржината на оспорениот член 16 произле¬гува дека станува збор за преодна одредба од Законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки („Службен весник на Република Северна Македонија” бр.14/2025), според која започнатите постапки пред Државната комисија за жалби по јавни набавки до денот на влегувањето во сила на измените и дополнувањата на Законот ќе продолжат согласно со новите законски одредби.

Со ова законско решение, законодавецот определил новите процесни правила да се применуваат и на постапките што веќе биле започнати, но не биле завршени до денот на влегувањето во сила на измените. Токму поради тоа, според Судот, оспорената одредба отвора прашање дали со неа се нарушуваат правната сигурност, предвидли¬воста на постапката и забраната на повратно дејство на прописите.

Имено, постапките се уредуваат со претходно утврдени правила што ги определуваат процесните фази, роковите, надлежностите и правата и обврските на учесниците од почетокот до крајот на постапката. Предвидливоста на тие правила претставува суштински елемент на правната сигурност. Во таа смисла, учесниците во една веќе започната постапка имаат легитимно очекување таа да се одвива и заврши според правилата што важеле во моментот на нејзиното започнување, освен ако новото законско решение не е поповолно за граѓаните.

Во конкретниот случај, според изнесеното, со измените се воведени нови рокови и нови правила во постапувањето пред Државната комисија за жалби по јавни набавки, а истовремено е извршена и поширока реорганизација на односот меѓу Бирото за јавни набавки и Државната комисија во рамки на административната проверка и ревизија. Тоа значи дека не станува збор за техничко или редакциско доуредување, туку за измени коишто влијаат врз самата структура и текот на постапката.

Ако во текот на една веќе започната постапка се изменат роковите, надлежностите, фазите на постапувањето или можностите за процесно дејствување на странките, тогаш таквата интервенција може да ја наруши предвидливоста на постапката и да ги доведе учесниците во понеповолна или изменета процесна положба во однос на онаа што постоела во моментот на започнување на постапката. Вообичаено, токму заради заштита на правната сигурност, законодавецот со преодни одредби предвидува започнатите постапки да завршат според прописите што важеле во времето на нивното започнување.

Следствено, со утврдувањето обврска започнатите постапки да продолжат според новите законски правила, основано може да се постави прашањето дали оспорената одредба произведува недозволени повратни последици врз веќе воспоставени процесни односи и дали на тој начин се повредуваат стекнатите процесни права и легитимните очекувања на учесниците во постапката.

Оттука, Судот оцени дека во однос на член 16 од Законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 14/2025) основано може да се постави прашањето за неговата согласност со принципот на правната сигурност како елемент на владеењето на правото од член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот, како и со член 52 став 4 од Уставот, којшто го уредува повратното дејство на законите и другите прописи.

За Судот, исто така, се неосновани наводите дека член 18 од Законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки („Службен весник на Република Северна Македонија” бр.14/2025), со кој е предвидено дека со именувањето на нов претседател и нови членови на Државната комисија за жалби по јавни набавки, им престанува мандатот на дотогашниот претседател и членови е во несогласност со темелната вредност владеење на правото, односно дека се нарушува правната сигурност како нејзин составен дел.

Имено, Уставот на Република Северна Македонија не воспоставува единствен и униформен модел за уредување на сите јавни функции и мандати. За дел од функциите мандатот е утврден директно со Уставот, додека за други е препуштен на законодавното уредување. Таквиот пристап произлегува од самата природа на институциите, од нивната уставна положба и од потребата законодавецот да располага со извесна флексибилност при уредувањето на организацијата, составот, мандатот и одговорноста на независните органи и регулаторните тела.

Поаѓајќи од тоа, мандатот на претседателот и членовите на Државната комисија за жалби по јавни набавки не е уставна, туку законска категорија. Законот за јавните набавки ги уредува составот, условите за именување, времетраењето на мандатот и основите за разрешување, што значи дека законодавецот има овластување да интервенира во оваа материја, секако во рамки на Уставот и со почитување на владеењето на правото.

Во конкретниот случај, со измените на Законот, законодавецот извршил пошироко доуредување на положбата, одговорноста и функционирањето на Државната комисија во насока на зајакнување на нејзините капацитети, ефикасност и отчетност. Во тој контекст, дополнително ги прецизирал и основите за разрешување на претседателот и членовите вклучително и кога се членови на орган на политичка партија, кога нестручно ја вршат должноста или кога Комисијата, според годишниот извештај, не ги постигнала очекуваните цели, приоритети и резултати.

Врз основа на изнесеното, произлегува и дека Собранието, расправајќи по годишните извештаи за работата на Државната комисија, констатирало недостиг во реализирањето на активностите потребни за обезбедување брза, објективна и ефикасна правна заштита во постапките за јавни набавки, како и непостигнување на очекуваните цели, приоритети и резултати. Во такви околности, законодавецот, поаѓајќи од своите уставни надлежности, имал рационална и објективна основа да интервенира во законската поставеност на овој независен орган.

Оспорениот член 18 од овој закон, не претставува индивидуален акт на разрешување на точно определени лица, туку општа законска преодна одредба со која се уредува институционален премин кон нов правен режим. Престанокот на мандатот, во овој случај, настапува по сила на закон и подеднакво се однесува на сите членови на дотогашниот состав, без селективност и без индивидуално издвојување. Оттука, станува збор за системска, а не индивидуална мерка.

Воедно, правното дејство на оваа одредба настапува од денот на нејзиното влегување во сила и е условено со именувањето на нов состав. Поради тоа, не станува збор за ретроактивно одземање на веќе остварени права во смисла на повратно дејство на Законот, туку за воспоставување нов правен режим за организацијата и функционирањето на едно законски уредено независно тело.

Секое законско интервенирање во мандатот на носители на јавни функции мора да биде оправдано со легитимна цел, да биде соодветно и да не оди подалеку од она што е нужно за остварување на таа цел. Во конкретниот случај, од изнесеното произлегува дека законодавецот интервенирал во насока на зајакнување на одговорноста, независноста, интегритетот и ефикасноста на Државната комисија за жалби по јавни набавки, што претставува легитимна јавна цел. Бидејќи мерката важи подеднакво за целиот постоечки состав и е поврзана со пошироки системски измени во организацијата и одговорноста на Комисијата, не може да се оцени како произволна или селективна.

Имајќи го предвид наведеното, Судот оцени дека не може основано да се постави прашањето за согласноста на член 18 од Законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 14/2025) со член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот, бидејќи оспорената одредба има системски карактер и е во рамки на законодавната надлежност на Собранието и не ја повредува правната сигурност на граѓаните.

Во однос на предлогот за донесување решение за запирање на извршувањето на поединечни акти или дејствија преземени врз основа на оспорените одредби, Судот оцени дека не се исполнети условите од член 37 став 1 од Актот на Судот. Имено, од наводите во иницијативата, како и од содржината на оспорените одредби, не произлегува опасност од настанување последици што тешко би можеле да се отстранат, поради што нема основ за донесување вакво решение.

V

Врз основа на наведеното, Судот одлучи како во диспозитивот на ова решение.

 

ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски