Уставен суд
на Република Северна Македонија
У.бр.197/2024
Скопје, 25.06.2025 година
Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Јадранка Дабовиќ-Анастасовска, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска, д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 и член 112 од Уставот на Република Северна Македонија и член 72 алинеја 1 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Северна Македонија” број 115/2024), на седницата одржана на 25 јуни 2025 година, донесе
О Д Л У К А
1. СЕ УКИНУВААТ членовите 47 и 48 од Правилникот за распределба на авторските надоместоци („Службен весник на Република Македонија“ бр.141/2014 и 36/2016 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.147/2023, 263/2023, 286/2023, 135/2024, 218/2024 и 275/2024).
2. Оваа одлука ќе се објави во „Службен весник на Република Северна Македонија“.
О б р а з л о ж е н и е
I
Уставниот суд на Република Северна Македонија, на седницата одржана на 9 април 2025 година, по повод поднесената иницијатива од Славко Димитров од Скопје, донесе Решение У.бр.197/2024 со кое се поведе постапка за оценување на уставноста и законитоста на одредбите означени во диспозитивот на оваа одлука.
Ова од причина што пред Судот, основано се постави прашањето за согласноста на овие одредби, со член 8 став 1 алинеи 1, 3 и 6, член 9, член 30 ставови 1, 2 и 3, член 47 став 2 и член 51 од Уставот на Република Северна Македонија и член 3, член 66 став 1 и член 144 став 1 од Законот за авторското право и сродните права.
II
Судот утврди дека согласно со член 47 од Правилникот за распределба на авторските надоместоци, врз основа на начинот на употреба на делото и степенот на застапеност на музиката во делото, видот на изведувачкиот состав, музичкото дело кое се употребува или користи како: авизо музика, односно употреба на музички мотиви за најава и/или одјава на програма или емисии (вести, репортажи, драми и сл.), за раздвојување на делови од иста емисија (звучни завеси, џинглови или музички ефекти во реклами) или повеќе различни емисии, добива коефициент 0,10 (алинеја 1) и кулисна музика, односно употреба на музички дела или нивни фрагменти како кулисна музика во говорни емисии (вести, репортажи, како и во својство на придружна музика во емисиите од други жанрови (поезија, проза, ТВ серија, драма и сл.) добива коефициент 0,05 (алинеја 2).
Исто така, Судот утврди дека според член 48 став 1 од Правилникот, музичките дела кои се користени како авизо музика се зема траење од 30 секунди, доколку траењето на делото наведено во програмата е подолго од 30 секунди.
Според став 2 на овој став, вкупното ефективно траење на музичко дело користено како авизо музика не може да биде поголемо од 30.000 секунди, во одредена класа на распределба за одреден пресметковен период.
Вкупното ефективно траење на музичкото дело користено како кулисна музика не може да биде поголемо од 60.000 секунди во одредена класа на распределба за одреден пресметковен период (став 3 на истиот член).
III
Согласно со член 8 став 1 алинеи 1, 3 и 6 од Уставот на Република Северна Македонија, основните слободи и права на човекот и граѓанинот признати во меѓународното право и утврдени во Уставот, владеењето на правото и правната заштита на сопственоста, се темелни вредности на уставниот поредок на Република Северна Македонија.
Член 9 од Уставот, предвидува дека граѓаните на Република Северна Македонија се еднакви во слободите и правата независно од полот, расата, бојата на кожата, националното и социјалното потекло, политичкото и верското уверување, имотната и општествената положба. Граѓаните пред Уставот и законите се еднакви.
Член 30 став 1 од Уставот го гарантира правото на сопственост и правото на наследување.
Според став 2 на истиот член, сопственоста создава права и обврски и треба да служи за добро на поединецот и на заедницата.
Согласно ставот 3 на овој член, никому не можат да му бидат одземени или ограничени сопственоста и правата кои произлегуваат од неа, освен кога се работи за јавен интерес утврден со закон.
Со член 47 став 2 од Уставот, се гарантираат правата што произлегуваат од научното, уметничкото или друг вид интелектуално творештво.
Член 51 од Уставот предвидува дека во Република Северна Македонија законите мораат да бидат во согласност со Уставот, а сите други прописи со Уставот и со закон. Секој е должен да ги почитува Уставот и законите.
Согласно со член 110 алинеја 2 од Уставот, Уставниот суд на Република Северна Македонија, одлучува за согласноста на другите прописи и на колективните договори со Уставот и со законите.
Според член 112 став 2 од Уставот, Уставниот суд ќе укине или поништи друг пропис или општ акт, колективен договор, статут или програма на политичка партија ако утврди дека тие не се во согласност со Уставот или со закон.
Понатаму, согласно член 1 од Законот за авторското право и сродните права („Службен весник на Република Македонија“ бр.115/2010, 140/2010-исправка, 51/2011, 147/2013, 154/2015, 27/2016 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.87/2025), со овој закон се уредуваат правото на авторите над своите авторски дела (во натамошниот текст: авторското право), правата на уметниците – изведувачи, на произведувачите на фонограми, на произведувачите на видеограми (филмски продуценти), на радио-телевизиските организации, на издавачите и на изготвувачите на бази на податоци над своите предмети на сродни права (во натамошниот текст: сродните права), остварувањето и заштитата на авторското право и сродните права и важењето на Законот.
Во член 1-а став 2 од истиот закон е уредено дека јавно користење означува секое користење на авторското дело, односно на предметот на сродните права, достапно на јавноста или користење на авторско дело односно предмет на сродните права во простор до кој јавноста има пристап, како и овозможување на достапност на припадник на јавноста до авторско дело односно предмет на сродните права во време и место кое самиот ќе го избере.
Член 2 став 1 од Законот, предвидува дека авторското дело и предметите на сродните права се сметаат објавени доколку станале достапни на јавноста, во согласност со носителите на правата, доколку со овој закон поинаку не е определено.
Авторот, односно носителот на сродно право, има право на правичен надомест за секој вид користење на авторското дело, односно предметот на сродно право, доколку со овој закон поинаку не е определено (член 3 од Законот).
Согласно член 12 став 1 од Законот, авторско дело, во смисла на овој закон, е интелектуална и индивидуална творба од областа на книжевноста, науката, уметноста и новинарството, изразена на кој било начин и форма, додека според точка 4 од став 2 на овој член, за авторско дело се смета особено, меѓу другото, музичко дело, со или без текст.
Според член 20 став 1 од Законот за авторското право и сродните права, авторското право е единствено право и е неразделно од авторското дело, додека согласно став 2 од истиот член, авторското право содржи исклучиви морални права, исклучиви материјални права и други права, определени со овој закон.
Член 30 точки 1-7 од Законот, определува што е јавно соопштување во смисла на овој закон: 1) јавно изведување; 2) јавно пренесување; 3) јавно изложување; 4) јавно прикажување; 5) радиодифузно емитување; 6) реемитување и 7) ставање на располагање на јавноста.
Согласно член 63 став 1 од истиот закон, авторот може да пренесе на други лица одделни материјални права, на начин и под услови определени со овој закон. Пренесувањето од ставот 1 на овој член може да се врши со наследување, со пишан договор (исклучиво и неисклучиво) или на друг пишан начин (неисклучиво) со дозвола, изјава, согласност и слично (став 2 на истиот член).
Член 66 став 1 од Законот за авторското право и сродните права, уредува дека авторскиот надоместок се определува според принципот на правичност, видот на делото, видот и обемот на правото на користење што се пренесува, времетраењето и други битни околности за неговото користење.
Член 129 став 1 од овој закон, предвидува дека носителите на авторското право и на сродните права можат да ги остваруваат правата определени со овој закон индивидуално (одделно за секое авторско дело, односно предмет на сродно право), лично, односно преку застапник или колективно (заедно за повеќе дела или предмети на сродни права и за повеќе носители на правата) преку организација за колективно управување со правата, на начин и под услови определени со овој закон.
Колективното управување со правата од ставот 1 на овој член, опфаќа правни работи со корисниците на правата, прибирање надоместоци од користењето, нивна распределба и заштита на правата пред државни органи и други субјекти (став 2 на истиот член).
Ставот 3 на овој член, нормира дека колективно се управуваат авторското право и сродните права само за објавени авторски дела и за објавени предмети на сродните права, додека според став 5 на овој член, во случај на колективно управување правата се пренесуваат неисклучиво.
Во член 131 точки 1-10 од овој закон е утврдено кои права по правило се управуваат колективно: 1) јавно соопштување несценско музичко и несценско книжевно дело; 2) право на авторот на надоместок од правото на следство; 3) право на авторот на надоместок од јавна послуга; 4) право на надоместок на автор и изведувач за изнајмување фонограми или видеограми; 5) право на надоместок на изведувач за радиодифузно емитување и друго јавно соопшување на својата изведба што, сама по себе, е радиодифузна или е направена од снимка; 6) право на надоместок на изведувач и на произведувач на фонограми од единствениот надоместок од јавно соопштување на фонограми со изведби издадени за комерцијална цел; 7) право на надоместок на автор и издавач од умножување на хартија или на сличен носач на запис, по пат на фотокопирање или која било слична техника со слични ефекти, за приватно користење; 8) право на надоместок на автор, изведувач и произведувач на фонограмот од умножување на фонограм за приватно користење; 9) право на надоместок на автор, изведувач и произведувач на видеограмот (филмски продуцент) од умножување на видеограм за приватно користење и 10) право на кабелско реемитување авторски дела и предмети на сродни права кое, како исклучиво право, задолжително се управува колективно, освен правото на емитување од радио-телевизиска организација, независно дали се работи за нејзиното сопствено право или правото и е пренесено од друг носител на правата.
Согласно член 132 став 1 од овој закон, колективно управување со авторското право и сродните права може да врши правно лице основано од носители на правата (физички и/или правни лица) за колективно управување со правата кое работи во свое име, а за сметка на носителите на правата и врз основа на дозвола од Министерството за култура (во натамошниот текст: организација).
Според став 2 на овој член, организацијата работи со непрофитна цел врз принципите на рационалност и транспарентност и со почитување на правилата за конкуренција.
Обврските на истата се утврдени со член 133 точки 1-12 од Законот за авторското право и сродните права: 1) ги штити интересите на носителите на правата со кои управуваат преку следење на нивното користење во Република Македонија и во странство; 2) ги врши правните работи и односите на носителите на правата со корисниците и води постапки пред судовите и други органи заради заштита на авторското право и сродните права и слично; 3) донесува и објавува општи акти за прибирање и за распределба на надоместоци од користењето, во согласност со закон; 4) склучува договори со соодветни организации во странство; 5) неисклучиво пренесува право за користење авторски дела и предмети на сродни права со договор или на друг пишан начин; 6) ги прибира утврдените надоместоци од корисниците и врши нивна распределба на носителите на правата во согласност со закон и општите акти; 7) бара од корисниците информации и документи потребни за определување на висината на надоместокот за користење на правата; 8) врши контрола на користењето на авторските дела, односно предметите на сродните права; 9) обезбедува внатрешна контрола, отчетност и одговорност на органите и лицата за работите во нивна надлежност во согласност со закон и општите акти; 10) обезбедува и овозможува јавност на работењето (обезбедува пристап на носителите на правата до информациите за користење на правата, за прибраните средства и за распределбата); 11) обезбедува и овозможува увид во работењето и податоците од страна на носителите на правата, на начин, во обем и под услови определени со закон и општи акти на организацијата; и 12) обезбедува и одржува просторни, кадровски и други услови определени со овој закон заради успешно остварување на работата.
Согласно член 135-а став 1 од Законот, заради електронско евидентирање, обработка на податоци, следење и контрола над емитуваните авторски дела, односно предмети на сродни права, организациите за колективно управување се должни да обезбедат и да инсталираат кај радио-телевизиските организации систем за електронско евидентирање на емитуваните авторски дела, односно предмети на сродни права (во натамошниот текст: систем за електронска евиденција).
Системот за електронска евиденција обезбедува особено: идентификување на емитуваните авторски дела односно предмети на сродни права во времето кога тие се емитуваат на програмата на радио-телевизиската организација, со дозволено временско отстапување согласно актот од член 135-д став (2) од овој закон; записи од емитуваните авторски дела односно предмети на сродни права; дневни, месечни и годишни извештаи и други периодични извештаи за емитуваните авторски дела односно предмети на сродни права по одредени параметри (број на емитувања на авторското дело, односно предметот на сродно право, временски период на емитување, времетраење на емитување, идентификување на радио-телевизиските организации на кои е емитувано делото, дневен извештај за радио-телевизиските организации кои евидентирале податоци за емитувани авторски дела односно предмети на сродни права во системот за електронска евиденција); известување по електронски пат до лицето во организацијата за колективно управување и лицето во радио-телевизиската организација за прекинот во работата на системот за електронска евиденција; и чување на податоците од системот за електронска евиденција во рок од пет години од денот на нивното евидентирање (став 6 алинеи 1-6 на истиот член).
Во член 137 од Законот, се содржани дефиниции за поимите „корисници“ (на авторско дело) и „крајни корисници“ (на услугите на корисниците на авторските дела).
Според став 2 на овој член, корисник, во смисла на ставот 1 на овој член, е физичко или правно лице кое користи авторско дело и/или предмет на сродни права за вршење на дејност или занимање. Доколку повеќе корисници заеднички користат авторско дело, односно предмет на сродни права, обврските кон организацијата ги исполнуваат солидарно, доколку со претходен меѓусебен договор поинаку не се договориле.
Согласно став 3 на истиот член, како краен корисник на услугите на корисниците од ставот 1 на овој член, во смисла на овој закон, е физичко или правно лице кое како потрошувач за непосредна сопствена потрошувачка за цели што не се наменети за вршење на негово занимање или за други деловни дејности, користи услуги во кои се содржани авторски дела, односно предмети на сродни права.
Во член 144 став 1 од овој закон е предвидено дека организацијата донесува општ акт за распределба на надоместоците во согласност со закон и статутот, односно со договорот за основање.
Според ставот 2 на овој член, распределбата на надоместоците од ставот 1 на овој член се врши согласно со евиденциите и податоците за користење на делата, односно предметите на сродните права, а паушално кога не е можно или предизвикува неразумни трошоци, според принципот на правичност.
Надоместоците од радиодифузно емитување на авторски дела и/или предмети на сродни права се распределуваат меѓу авторите, односно носителите на сродни права врз основа на податоците за исплата добиени од системот за електронска евиденција на емитувани авторски дела, односно предмети на сродни права од членот 135-а од овој закон (став 3 на истиот член).
И на крајот, согласно став 5 на овој член, средствата кои организацијата ги прибира од корисниците, а се пресметуваат во паушални износи и средствата кои организацијата ги прибира од кабелско реемитување авторски дела и предмети на сродни права, се распределуваат меѓу авторите односно носителите на сродните права сразмерно на исплатата на надоместокот кој тие го оствариле во согласност со податоците за користени дела од системот за електронска евиденција односно во согласност со податоците од член 135 ставови 6 и 7 од овој закон.
Врз основа на член 132 став 2 и член 144 од Законот за авторското право и сродните права и членовите 13, 24 и 48 од Статутот на Здружението за заштита на авторски музички права (ЗАМП), Собранието на ова здружение, на седницата одржана на 23.09.2014 година го донело Правилникот за распределба на авторските надоместоци, кој е објавен во „Службен весник на Република Македонија“ бр.141/2014 од 24 септември 2014 година.
Овој правилник е изменуван и дополнуван повеќе пати и тоа: Правилник за измени и дополнување на Правилникот за распределба на авторските надоместоци („Службен весник на Република Македонија“ бр.36/2016); Правилник за измени и дополнување на Правилникот за распределба на авторските надоместоци („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.281/2022) кој е поништен со Одлука У.бр.25/2023 од 27.09.2023 година на Уставниот суд на Република Северна Македонија; Правилник за измени и дополнување на Правилникот за распределба на авторските надоместоци („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.147/2023); Правилник за измени и дополнување на Правилникот за распределба на авторските надоместоци („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.263/2023); Правилник за дополнување на Правилникот за измени и дополнување на Правилникот за распределба на авторски надоместоци објавен во „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.147/2023 („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.286/2023); Правилник за измени и дополнување на Правилникот за распределба на авторските надоместоци („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.135/2024); Правилник за измени и дополнување на Правилникот за дополнување на Правилникот за измени и дополнување на Правилникот за распределба на авторски надоместоци („Службен весник на Република Северна Македонија“ 286/2023) и Правилникот за измени и дополнување на Правилникот за распределба на авторски надоместоци („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.135/2024) („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.218/2024); и Правилник за измени и дополнување на Правилникот за распределба на авторските надоместоци („Службен весник на Република Северна Македонија“ („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.275/2024).
Согласно со член 1 од Правилникот за распределба на авторските надоместоци, овој правилник ги утврдува основните начела за распределба на авторските надоместоци на носителите на авторски музички права (во понатамошен текст: носители на права) кои ЗАМП колективно ги управува во согласност со закон и статут, односно со договорот за основање, како и врз основа на Решението за давање дозвола согласно Законот за авторското право и сродните права на Република Македонија (во понатамошен текст: ЗАПСП).
Според член 3 од овој правилник, правата од член 2 на овој правилник, ЗАМП ги управува врз основа на Законот за авторското право и сродните права, Статутот на ЗАМП, овој правилник и други акти и одлуки донесени врз основа на Статутот. Во согласност со соодветните законски прописи, ЗАМП го обезбедува колективното управување со моралните и материјални права на носителите на права.
Во член 4 став 1 од Правилникот, е предвидено дека ЗАМП колективно ги управува авторските музички права на носителите на права кои со пријавување на своите дела или врз основа на договор за тоа му даваат овластување на ЗАМП.
Согласно член 5 став 1 од Правилникот, авторските права на носителите на права ЗАМП ги управува под еднакви услови.
Одредбите на овој правилник се задолжителни за сите носители на права чии права ЗАМП ги управува согласно ЗАПСП, Статутот, како и врз основа на договор со авторот (став 2 на истиот член).
Согласно член 10 од Правилникот, ЗАМП колективно ги управува само објавените несценски музички дела.
Во колективното управување на авторските музички права, ЗАМП ги извршува следниве работи: неисклучиво пренесува право за користење авторски дела со договор или на друг пишан начин; ги прибира утврдените надоместоци од корисниците и врши нивна распределба на носителите на правата во согласност со закон и општите акти; врши пресметка, распределба и исплата на авторски надоместоци примени од странските организации, за користење дела од домашни автори во странство; склучува договори за умножување несценски музички дела на фонограми и видеограми, како и за други видови користења на музички несценски дела и го контролира извршувањето на тие договори; од корисниците на музички дела собира програми и податоци за изведените и снимените дела и води евиденција за тоа; врши контрола за користењето на авторските дела; ги врши правните работи и односите на носителите на правата со корисниците и води постапки пред судовите и другите органи заради заштита на авторското право и слично; презема и други мерки предвидени со Законот и со други прописи заради заштита и остварување на колективното управување на авторските музички права (член 11 точки 1-8 од Правилникот).
Репертоарот на ЗАМП го сочинуваат објавени музичко несценски дела како што се: а) ораториуми, кантати, дела на симфониската, камерната, солистичката, хорската, забавната, детската, народната, џез музиката и сл.; б) извадоци од музички сценски дела (опери, балети, оперети и сл.) без оглед на нивното траење под услов тие извадоци да не претставуваат драмска целина; в) музика од музичко-кореографски дела (концертни и радио изведувања) без оглед на траењето; г) музички дела користени во драмски дела, било да се користени како музичка придружба или како музичка илустрација или да се вклопени во самиот драмски текст; д) музика користена во ТВ серии, ТВ филмови и кинематографски филмови што се емитуваат преку телевизија; ѓ) несценски музички дела кои драмско-сценски или кореографски се прикажуваат на сцена или телевизија; е) музика за музичко-литературни емисии или приредби (музички приказни, рецитали, хумористични и слични емисии, приредби и слично); ж) музички дела употребени за шпици, звучни записи, интермеца со звучна илустрација; з) обработка на народни творби (член 13 точки а) до з) од Правилникот).
Во член 30 став 1 од Правилникот е определено дека музичко дело (оригинално или обработка) се категоризира и определува согласно на ефективното траење на делото.
Според член 32 алинеи 1-11 од истиот правилник, наплатата на авторските надоместоци за јавно соопштување на музички несценски дела во една календарска година се разликуваат според видот на користењето и се однесува на следните категории: радио (Македонско радио и Трговски радиодифузни друштва (радија) на државно ниво); радио (Трговски радиодифузни друштва на регионално и локално ниво); телевизија (Македонска телевизија и Трговски радиодифузни друштва (телевизии) на државно ниво); телевизија (Трговски радиодифузни друштва (телевизии) на регионално и локално ниво); приредби (приходи од забави, игранки, другарски вечери,матурски, дипломски, модни ревии, артистички и спортски натпревари); угостителски објекти; концерти на популарна музика; концерти на сериозна музика; концерти на џез музика; јавно пренесување приходи по основ на јавно соопштување преку звучник, екран или било кое друго техничко средство (во угостителски објекти, дискоклубови, ноќни барови, хотели, трговски и деловни простории, занаетчиски дуќани, превозни средства, спортски објекти и др.); и кабелско реемитување.
Согласно член 33 став 1 од овој правилник, авторските надоместоци за јавно соопштување на музички дела во една календарска година се разликуваат според видот на користењето и се основа за формирање на репартициски класи. Авторските надоместоци од секоја репартициска класа на прибрани средства се внесуваат во соодветниот репартициски фонд.
Според став 2 од истиот правилник, секој репартициски фонд се состои од надоместок наплатен за јавно соопштување на музички дела од соодветната репартициска класа.
Во член 39 од Правилникот е предвидено дека поединечните пресметки и исплатите на надоместоците на авторите се вршат најмалку еднаш годишно најдоцна до крајот на март во тековната за претходната година.
Согласно член 41 од истиот акт, распределбата на надоместоците се врши согласно со евиденциите и податоците за користење на делата, а паушално кога не е можно или предизвикува неразумни трошоци, според принципот на правичност.
Според член 46 став 1 од Правилникот, пресметката на авторскиот надомест се определува врз основа на ефективното траење на изведбата, емитувањето или каква било употреба на музичкото дело.
Став 2 на истиот член, предвидува дека траењето на авторското музичко дело од 1 (една) минута се вреднува со коефициент 1 (еден).
Пресметката на авторскиот надомест со оглед на периодот на користење на авторското музичко дело кое се емитува:
– 10 години после настанувањето се вреднува со коефициент 1,30;
– 20 години после настанувањето се вреднува со коефициент 1,60;
– 30 години после настанувањето се вреднува со коефициент 1,90;
Како момент на настанување на делото се зема датумот на пријава на делото во ЗАМП, односно првото евидентирано користење во ЗАМП доколку и претходи на пријава на делото (став 3).
Секоја минута од ефективното траење на делото се множи со соодветниот коефициент (став 4).
Деловите со траење над 30 секунди се сметаат како цела минута (став 5).
Во членот 47 од Правилникот е предвидено дека врз основа на начинот на употреба на делото и степенот на застапеност на музиката во делото, видот на изведувачкиот состав, музичкото дело кое се употребува или користи како: авизо музика, односно употреба на музички мотиви за најава и/или одјава на програма или емисии (вести, репортажи, драми и сл.), за раздвојување на делови од иста емисија (звучни завеси, џинглови или музички ефекти во реклами) или повеќе различни емисии, добива коефициент 0,10 (алинеја 1); кулисна музика, односно употреба на музички дела или нивни фрагменти како кулисна музика во говорни емисии (вести, репортажи, како и во својство на придружна музика во емисиите од други жанрови (поезија, проза, ТВ серија, драма и сл.) добива коефициент 0,05 (алинеја 2).
Член 48 став 1 од Правилникот, предвидува дека за музичките дела кои се користени како авизо музика се зема траење од 30 секунди, доколку траењето на делото наведено во програмата е подолго од 30 секунди.
Според став 2 на овој став, вкупното ефективно траење на музичко дело користено како авизо музика не може да биде поголемо од 30.000 секунди, во одредена класа на распределба за одреден пресметковен период.
Вкупното ефективно траење на музичкото дело користено како кулисна музика не може да биде поголемо од 60.000 секунди во одредена класа на распределба за одреден пресметковен период (став 3 на истиот член).
IV
Уставната гаранција од член 47 став 2 од Уставот, на правата што произлегуваат од научното, уметничкото или друг вид интелектуално творештво, значи дека Републиката има позитивна обврска, меѓу другото, да воспостави правна рамка која ќе овозможи остварување и заштита на овие права коишто се израз и потврда на личната слобода со огромно значење за духовниот и културниот развој на поединецот и општеството и претставуваат манифестација на слободата на мислата и нејзиното јавно изразување.
Таквата правна рамка, кај законите треба да е во согласност со уставните вредности и норми, додека на подзаконско ниво и со законските одредби кои се однесуваат на овие права.
Во однос на уставните одредби, посебно треба да се имаат предвид и член 8 алинеја 6 и член 30 од Уставот кои се однесуваат на сопственоста, имајќи предвид дека субјективните права кои произлегуваат од научното, уметничкото или друг вид творештво, вклучувајќи ги и авторските права, се именуваат како интелектуална сопственост, чија содржина е слична со овластувањата кои произлегуваат од правото на сопственост врз стварите од материјална природа.
На законско ниво, правната рамка која ги уредува прашањата кои се однесуваат на авторското право и сродните права е воспоставена со Законот за авторското право и сродните права.
Меѓу другото, овој закон дефинира што претставува јавно користење на авторско дело, односно сродно право (член 1-а став 2); ги утврдува условите под кои се смета дека авторското право и предметите на сродните права се сметаат за објавени (член 2 став 1); и определува што е јавно соопштување на делото во смисла на овој закон (член 30).
Потоа, утврдува начело дека авторот, односно носителот на сродно право, има право на правичен надомест за секој вид користење на авторското дело, односно предметот на сродно право, доколку со овој закон поинаку не е определено (член 3 од Законот); го утврдува музичкото дело, со или без текст како еден од видовите авторски дела (член 12 став 2 точка 4); и предвидува дека авторското право содржи исклучиви морални права, исклучиви материјални права и други права, определени со овој закон (член 20 став 2).
Во Законот се утврдени и основите за определување на авторскиот надомест: според принципот на правичност, видот на делото, видот и обемот на правото на користење што се пренесува, времетраењето и други битни околности за неговото користење (член 66 став 1).
Заради остварување на правата определени со овој закон, предвидени се облиците на управување со авторските и сродните права: индивидуално (одделно за секое авторско дело, односно предмет на сродно право), лично, односно преку застапник и колективно (заедно за повеќе дела или предмети на сродни права и за повеќе носители на правата) преку организација за колективно управување со правата, на начин и под услови определени со овој закон (член 129 став 1).
Колективното управување опфаќа правни работи со корисниците на правата, прибирање надоместоци од користењето, нивна распределба и заштита на правата пред државни органи и други субјекти (став 2 од истиот член), при што ова управување се однесува само за објавени авторски дела и за објавени предмети на сродните права (став 3) и таксативно набројани во член 131 од Законот.
Во делот на колективното управување, Законот посебно предвидува дека во таков случај, правата се пренесуваат неисклучиво (член 129 став 5).
Покрај ова, со член 132 став 1 од овој закон, утврдени се и условите за правниот субјект кој може да врши колективно управување – правно лице основано од носители на правата (физички и/или правни лица) за колективно управување со правата кое работи во свое име, а за сметка на носителите на правата и врз основа на дозвола од Министерството за култура (во натамошниот текст: организација), како и начинот на работа на оваа организација – со непрофитна цел врз принципите на рационалност и транспарентност и почитување на правилата за конкуренција (став 2 на овој член), при што обврските на организацијата се утврдени во член 133 точки 1 – 12 од Законот.
Меѓу другото, со точката 6 на член 133 од Законот е утврдена обврска за организацијата да ги прибира утврдените надоместоци од корисниците и врши нивна распределба на носителите на правата во согласност со закон и општите акти.
Освен што ги утврдува основите за определување на авторскиот надоместок, Законот за авторското право и сродните права го уредува и начинот на кој се утврдува користењето на авторските дела врз основа на кое се врши распределбата на надоместоци.
Според став 2 на член 144, распределбата на надоместоците од ставот 1 на овој член, се врши согласно евиденциите и податоците за користење на делата, односно предметите на сродните права, а паушално кога не е можно или предизвикува неразумни трошоци, според принципот на правичност.
Притоа, распределбата на надоместоците од радиодифузно емитување на авторски дела и/или предмети на сродни права согласно податоците за емитување добиени од системот за електронска евиденција на емитувани авторски дела, односно предмети на сродни права од членот 135-а од овој закон, што исто така е детално уредено.
Од друга страна, Правилникот за распределба на авторските надоместоци, во кој се содржани оспорените одредби, детално ги разработува законските одредби кои се однесуваат на остварувањето на материјалните права на авторите на музички дела во делот на пресметката и распределбата на авторските надоместоци како материјални права со кои колективно управува ЗАМП.
Истиот е подзаконски акт, донесен од Собранието на Здружението за заштита на авторски музички права (ЗАМП) врз основа на член 133 точка 3 и член 144 став 1 од Законот за авторското право и сродните права.
Согласно првата одредба, организацијата за колективно управување со авторското право и сродните права, има обврска да донесува и објавува општи акти за прибирање и распределба на надоместоци од користењето и донесувањето и објавувањето на овие акти да е во согласност со закон.
Втората пак, содржи овластување за оваа организација да донесе општ акт за распределба на надоместоците во согласност со закон и нејзиниот статут, односно со договорот за нејзино основање.
Правилникот, утврдува правило за категоризација и определување на музичко дело (оригинално или обработка) – согласно на ефективното траење на делото (член 30 став 1); потоа, предвидува различни категории според видот на користењето при јавно соопштување на музички несценски дела за наплата на авторските надоместоци во една календарска година (член 32 алинеи 1 до 11); и врз основа на ова, определува различни репартициски класи како начин на разликување на видот на користење на музичките дела преку нивно јавно соопштување во една календарска година и основ за постоење различни репартициски фондови во кои се уплатуваат надоместоците за јавно соопштување за соодветна репартициска класа (член 33 став 1 и 2).
Покрај ова, Правилникот предвидува дека распределбата на надоместоците се врши согласно евиденциите и податоците за користење на делата, а паушално кога не е можно или предизвикува неразумни трошоци, според принципот на правичност (член 41).
Во член 46 од Правилникот пак е детално разработен начинот на утврдување и пресметка на авторскиот надоместок кој се распределува на авторите на музичките дела.
Општото правило е дека се определува врз основа на ефективното траење на изведбата, емитувањето или каква било употреба на музичкото дело (став 1 на овој член), при што траењето од една минута се вреднува со коефициент 1 (еден), согласно ставот 2 на истиот член.
Став 3 на овој член, предвидува посебно вреднување на авторските музички дела во однос на годините по настанување на делото (за десет години после настанувањето, коефициент 1,30; за 20 години после настанувањето, коефициент 1,60; и за триесет години после настанувањето, коефициент, 1,90).
Во овој член, се содржани и одредби кои се однесуваат на начинот на пресметување, така што секоја минута од ефективното траење на делото се множи со соодветниот коефициент (став 4), при што деловите со траење над 30 секунди се сметаат како цела минута (став 5).
Со член 47 од Правилникот за распределба на авторски надоместоци, се предвидува посебно вреднување на авизо музика и кулисна музика, за кои во двете алинеи од овој член е даден нивен опис: (1) употреба на музички мотиви за најава и/или одјава на програма или емисии (вести, репортажи, драми и сл.), за раздвојување на делови од иста емисија (звучни завеси, џинглови или музички ефекти во реклами) или повеќе различни емисии – авизо музика и (2) употреба на музички дела или нивни фрагменти како кулисна музика во говорни емисии – вести, репортажи, како и во својство на придружна музика во емисиите од други жанрови како што се поезија, проза, ТВ серија, драма и сл. (кулисна музика).
Согласно со воведната реченица на овој член, ова издвојување е врз основа на начинот на употреба на делото и степенот на застапеност на музиката во делото и видот на изведувачкиот состав.
Со истиот член, при вреднувањето, за авизо музиката е предвиден коефициент 0,10, додека за кулисната музика коефициентот е 0,05.
Покрај за времетраењето, во однос на авизо музиката се предвидени поинакви временски интервали во однос на оние од општото правило од член 46 став 1 од Правилникот.
Така, доколку траењето на музичкото дело наведено во програмата кое се користело како авизо музика е подолго од 30 секунди, се зема траење од 30 секунди (член 48 став 1), при што вкупното ефективно траење на музичко дело користено како авизо музика не може да биде поголемо од 30.000 секунди, во одредена класа на распределба за одреден пресметковен период (став 2 на истиот член).
Во однос на кулисната музика, предвидено е ограничување на начин што вкупното ефективно траење на музичкото дело користено како кулисна музика не може да биде поголемо од 60.000 секунди во одредена класа на распределба за одреден пресметковен период (став 3).
Врз основа на направената анализа произлегува заклучок дека со членот 47 од Правилникот за распределба на авторските надоместоци, се предвидува различно и пониско вреднување на авторските музички дела – авизо музика и кулисна музика во однос на општото правило од член 46 став 1 од истиот правилник, така што се предвидени други коефициенти за пресметување на авторскиот надоместок, каде за првите е предвиден коефициент кој е за десет пати помал од општиот, додека за вторите, коефициентот е помал за дваесет пати.
Според Судот, од погоре изложеното, неспорно произлегува дека постои законско овластување за правно уредување на подзаконско ниво. Меѓутоа, начинот на кој е уредено вреднувањето во овој дел, не е во согласност со одредбите од Законот за авторското право и сродните права, на што доносителот на овој акт е обврзан со член 144 став 1 од Законот.
Најпрвин, во делот на тоа дали ова уредување е во согласност со член 66 став 1 од овој закон, во делот – вид и обем на правото на користење.
Кај авторските музички дела, видот на нивното користење е основ за формирање на репартициските класи во чии рамки се формираат посебни фондови во кои се прибираат средствата.
Тоа значи дека преку овие репартициски класи се означува видот на користењето на делото и на овој начин е операционализиран предвидениот основ во член 66 став 1 од Законот.
Од друга страна, користењето на делата како авизо музика или кулисна музика, не се квалификува како различен вид на користење на делото и поради тоа не може да се прифати како основ за уредување во оспорената одредба, туку тоа е облик во кој е користено музичкото дело во рамки на една репартициска класа преку која се означува различниот вид на користење и не може да биде основ за поинакво (и во случајот, многу понеповолно) вреднување.
Имено, единствената разлика која ја прави Законот, покрај тоа што го предвидува музичкото дело како еден од видовите авторски дела, е таа дека овие дела може да бидат со текст или без текст и не постои законска поделба на „музика во преден план“ и „позадинска музика“ како што се наведува во одговорот на наводите на полномошникот на доносителот на Правилникот за распределба на авторските надоместоци.
Ова неспорно произлегува од член 66 став 1 од овој закон, каде како еден од основите за определување на авторскиот надоместок е видот на делото, што значи дека без разлика на обликот во кој е изразено делото, единствено е релевантно тоа да биде од истиот вид на авторско дело (во случајот, музичко дело) . Токму поради таа правна еднаквост е предвиден принципот на правичност од истиот член како коректив и кој се рефлектира преку вреднувањето на делата според времетраењето на нивното користење.
Кога станува збор за применетите критериуми за раздвојување на авизо музиката и кулисната музика содржани во воведната реченица од член 47 од Правилникот, тие не се засновани во Законот. Имено, тие произлегуваат од формата преку која се изразуваат овие музички дела, а не од видот на делото како што предвидува Законот.
Исто така, со уредувањето од оспорениот член 47 од Правилникот, авторите на музичките дела на кои се однесува оваа одредба, се ставаат во понеповолна положба, поради што не можат да ги остварат материјалните права од нивните дела во ист обем како другите автори за кои важи општото правило за вреднување што може да се смета за повреда на уставните норми со кои се гарантира сопственоста и принципот на еднаквост.
Исто така, уставно-правно проблематично е и уредувањето во член 48 од Правилникот за распределба на авторските надоместоци.
Така, со став 1 од овој член се предвидува дека за музичките дела користени како авизо музика се зема траење од 30 секунди, доколку траењето на делото во програма е подолго од 30 секунди.
Ова е спротивно на принципот на правичност како законски основ за определување на авторските надоместоци, во однос на делата кои биле користени подолго од 30 секунди и на законското начело за правичен надомест за секој вид користење.
Во суштина, ова значи дека авторското музичко дело нема да биде вреднувано колку траело што произлегува од принципот на правичноста, ниту пак воопшто ќе се вреднува при надминувањето на прагот од 30 секунди, спротивно на начелото на право на праведен надомест за секој вид користење.
Ист е случајот и со одредбите од ставовите 2 и 3 на истиот член. Со првата, се ограничува вкупното ефективно траење на музичко дело користено како авизо музика на 30.000 секунди во одредена класа на распределба за одреден пресметковен период, додека со втората, се ограничува вкупното ефективно траење на музичкото дело користено како кулисна музика на 60.000 секунди во одредена класа на распределба за одреден пресметковен период.
На овој начин, се оневозможува овие авторски музички дела да бидат вреднувани во случаите кога ќе ги надминат предвидените прагови што повторно е спротивно на тоа дека авторот има право на правичен надомест за секое користење на делото, при што и во овој дел станува збор за повреда на уставните норми со кои се гарантира сопственоста и принципот на еднаквост.
Исто така, во одговорот на полномошникот на доносителот на Правилникот, се посочува на член 137 став 3 од Законот за авторското и сродните права, како основ за ваквото уредување во однос на авизо и кулисната музика.
Меѓутоа, треба да се има предвид дека овој став е дел од член кој не се однесува на правното уредување на распределбата на авторските надоместоци, туку на надоместоците за користење на авторско дело, односно предмет на сродните права (кои ги прибира организацијата од корисниците), што е сосема различно и се уредува со други одредби од Законот и други подзаконски акти.
Така, согласно член 139 став 1 точки 1-3 од Законот за авторското право и сродните права, висината на тие надоместоци се уредува со: општ договор меѓу организацијата и здруженијата на одделни категории корисници, односно нивните комори што го претставуваат мнозинството корисници (општ договор); поединечен договор меѓу организацијата и поединечен корисник (поединечен договор); и општ акт на организацијата за определување за висината на надоместоци за користење (во натамошниот текст: тарифата).
Притоа, во член 138 точка 2 од истиот закон, бројноста на корисниците е предвидена како еден од критериумите при определувањето на висината на овие надоместоци и тоа не се однесува на критериумите за распределба на авторските надоместоци.
Исто така, во својот одговор, полномошникот на доносителот на Правилникот, наведува дека статусот на „позадинска музика“ на авизо и кулисната музика (која според истиот, се користи во тв емисии или дневни вести и е од занемарливо значење), за разлика од „музиката во преден план“ (во која песната била есенцијален елемент и обележје на целото авторско право), го оправдува уредувањето со членовите 47 и 48 од Правилникот, а согласно принципот на правичност со оглед дека има битни разлики во крајното користење.
Неспорно, принципот на правичност е еден од основите за определување на авторскиот надоместок предвиден со закон.
Како принцип, тој е коректив на правдата која значи еднаквост за сите, додека правичноста има за цел да ја индивидуализира на начин на субјектот да му се даде она што го заслужува или му припаѓа.
Овој принцип, на подзаконско ниво е разработен преку општото правило предвидено во член 46 став 1 и 2 од Правилникот, за определување на авторскиот надоместок согласно ефективното траење на користењето на самото дело.
За ова правило, ирелевантен е соодносот на кој се укажува во одговорот на полномошникот, туку определувањето е исклучиво само врз основа на фактот на користење и колку тоа траело.
Уште повеќе, според Судот, таквиот сооднос не може ниту да се земе предвид при уредувањето на определувањето на авторскиот надоместок, туку тој е единствено релевантен во утврдувањето на обврските на корисниците кон организацијата за колективно управување.
Од погоре цитираната одредба од член 137 став 3 од Законот за авторското право и сродните права, произлегува дека единствено постои категорија „краен корисник на услугите на корисниците“, додека категорија „краен корисник на музичко дело“, Законот не предвидува.
Категоријата пак, „корисник на авторско дело“ е дефинирана во став 2 реченица прва на истиот член од Законот и ги означува правните субјекти кои користат авторски дела и/или предмет на сродни права за вршење дејност или занимање (на пример, радиото, телевизијата итн.), кои во делот на авторските музички дела, согласно Правилникот се категоризирани во различни репартициски класи.
Поради тоа, Судот оцени дека членовите 47 и 48 од Правилникот за распределба на авторските надоместоци не се во согласност со член 8 став 1 алинеи 1, 3 и 6, член 9, член 30 ставови 1, 2 и 3, член 47 став 2 и член 51 од Уставот на Република Северна Македонија и член 3, член 66 став 1 и член 144 став 1 од Законот за авторското право и сродните права.
V
Врз основа на наведеното, Судот одлучи како во диспозитивот на оваа одлука.
VI
Оваа одлука произведува правно дејство од денот на објавувањето во „Службен весник на Република Северна Македонија“.
ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски
* * *
Gjykata Kushtetuese e
Republikës së Maqedonisë së Veriut
U.nr.197/2024
Shkup, 25.06.2025
Gjykata Kushtetue e Republikës së Maqedonisë së Veriut, në përbërje të Kryetarit të Gjykatës, dr. Darko Kostadinovski dhe gjykatësve mr.Tatjana Vasiq-Bozaxhieva, dr.Jadranka Daboviq-Anastasovska, dr. Osman Kadriu, Dobrilla Kacarska, dr. Ana Pavllovska-Daneva dhe mr. Fatmir Skender, në bazë të nenit 110 dhe nenit 112 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenit 72 alineja 1 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.115/2024), në mbledhjen e mbajtur më 25 qershor 2025, miratoi
V E N D I M
1. SHFUQIZOHEN nenet 47 dhe 48 të Rregullores për Shpërndarjen e kompensimeve të autorit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 141/2014 dhe 36/2016 dhe “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 147/2023, 263/2023, 286/2023, 135/2024, 218/2024 dhe 275/2024).
2. Ky vendim do të publikohet në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut “.
Arsyetim
I
Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë së Veriut, në seancën e mbajtur më 9 prill 2025, me rastin e iniciativës së parashtruar nga Sllavko Dimitrov nga Shkupi, miratoi Vendimin U.br.197/2024, me të cilin inicoi procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë dhe ligjshmërisë së dispozitave të shënuara në pjesën dispozitive të këtij vendimi.
Kjo për shkak se Gjykata me të drejtë ka ngritur çështjen e përputhshmërisë së këtyre dispozitave me nenin 8 paragrafi 1 alinetë 1, 3 dhe 6, nenin 9, nenin 30 paragrafët 1, 2 dhe 3, nenin 47 paragrafi 2 dhe nenin 51 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenin 3, nenin 66 paragrafi 1 dhe nenin 144 paragrafi 1 të Ligjit për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta.
II
Gjykata vendosi që në përputhje me nenin 47 të Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit, bazuar në mënyrën e përdorimit të veprës dhe shkallën e përfaqësimit të muzikës në vepër, llojin e kompozimit interpretues, vepra muzikore që përdoret ose shfrytëzohet si: muzikë avizo, respektivisht përdorimi i motiveve muzikore për njoftimin dhe/ose heqjen e një programi ose shfaqjeve (lajme, raporte, drama, etj.), për ndarjen e pjesëve të të njëjtit emision (perde zanore, xhingla ose efekte muzikore në reklama) ose disa shfaqjeve të ndryshme, merr një koeficient prej 0.10 (alineja 1) dhe muzika në sfond, respektivisht përdorimi i veprave muzikore ose fragmenteve të tyre si muzikë në sfond në emisione talk (lajme, raporte, si dhe si muzikë shoqëruese në shfaqje të zhanreve të tjera (poezi, prozë, seriale televizive, dramë, etj.) merr një koeficient prej 0.05 (rreshti 2).
Gjykata gjithashtu vendosi që sipas nenit 48 paragrafi 1 të Rregullores, veprave muzikore që përdoren si muzikë njoftimi, u merret një kohëzgjatje prej 30 sekondash, nëse kohëzgjatja e veprës specifikuar në program është më e gjatë se 30 sekonda.
Sipas paragrafit 2 të këtij qëndrimi, kohëzgjatja totale efektive e një vepre muzikore të përdorur si muzikë njoftimi nuk mund të kalojë 30,000 sekonda, në një klasë të caktuar shpërndarjeje për një periudhë të caktuar llogaritëse.
Kohëzgjatja totale efektive e një vepre muzikore të përdorur si muzikë sfondi nuk mund të kalojë 60,000 sekonda në një klasë të caktuar shpërndarjeje për një periudhë të caktuar llogaritëse (paragrafi 3 i të njëjtit nen).
III
Në pajtim me nenin 8, paragrafi 1, alinetë 1, 3 dhe 6 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, liritë dhe të drejtat themelore të njeriut dhe qytetarit të njohura në të drejtën ndërkombëtare dhe të përcaktuara në Kushtetutë, sundimi i së drejtës dhe mbrojtja ligjore e pronës, janë vlera themelore të rendit kushtetues të Republikës së Maqedonisë së Veriut.
Neni 9 i Kushtetutës përcakton se qytetarët e Republikës së Maqedonisë së Veriut janë të barabartë në liri dhe të drejta pavarësisht nga gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, origjina kombëtare dhe sociale, bindjet politike dhe fetare, statusi pronësor dhe shoqëror. Qytetarët janë të barabartë para Kushtetutës dhe ligjit.
Neni 30, paragrafi 1 i Kushtetutës garanton të drejtën e pronës dhe të drejtën e trashëgimisë.
Sipas paragrafit 2 të të njëjtit nen, prona krijon të drejta dhe detyrime dhe duhet t’i shërbejë të mirës së individit dhe të bashkësisë.
Sipas paragrafit 3 të këtij neni, askush nuk mund të privohet ose të kufizohet nga pronësia dhe të drejtat që rrjedhin prej saj, përveçse në interes publik të përcaktuar me ligj.
Neni 47 paragrafi 2 i Kushtetutës garanton të drejtat që rrjedhin nga krijimtaria shkencore, artistike ose lloje të tjera të krijimtarisë intelektuale.
Neni 51 i Kushtetutës përcakton se në Republikën e Maqedonisë së Veriut, ligjet duhet të jenë në përputhje me Kushtetutën, dhe të gjitha rregullat tjera me Kushtetutën dhe ligjin. Secili është i detyruar të respektojë Kushtetutën dhe ligjet.
Sipas nenit 110 paragrafi 2 të Kushtetutës, Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë së Veriut vendos për përputhshmërinë e rregullave të tjera dhe marrëveshjeve kolektive me Kushtetutën dhe ligjet.
Sipas nenit 112 paragrafi 2 të Kushtetutës, Gjykata Kushtetuese shfuqizon ose anulon një rregullore ose akt të përgjithshëm, marrëveshje kolektive, statut ose program të një partie politike nëse përcakton se ato nuk janë në përputhje me Kushtetutën ose ligjin.
Për më tepër, në përputhje me nenin 1 të Ligjit për të drejtën e autorit dhe të drejtat e përafërta (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 115/2010, 140/2010-korrigjim, 51/2011, 147/2013, 154/2015, 27/2016 dhe “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 87/2025), me këtë Ligj rregullohen të drejtën e autorëve mbi veprat e tyre të autorësisë (në tekstin e mëtejmë: e drejta e autorit), të drejtat e artistëve – interpretuesve, prodhuesve të fonogrameve, prodhuesve të videogrameve (prducentëve të filmave), organizatave radiotelevizive, botuesve dhe prodhuesve të bazave të të dhënave mbi objektet e tyre të të drejtave të përafërta (në tekstin e mëtejmë: të drejtat e përafërta), ushtrimin dhe mbrojtjen e të drejtës së autorit dhe të drejtave të përafërta dhe vlefshmërinë e Ligjit.
Në nenin 1-a paragrafi 2 i të njëjtit ligj përcaktohet se përdorimi publik nënkupton çdo përdorim të veprës së autorit me të drejta autori, ose të objektit të të drejtave të përafërta, të arritshme për publikun ose përdorimi i një vepre të autorit me të drejta autori, ose të objektit të të drejtave të përafërta në një hapësirë në të cilën publiku ka qasje, si dhe mundësimi i një anëtari të publikut për të që ketë qasje në një vepër të autorit ose lëndë me të drejta të përafërta, në një kohë dhe vend të zgjedhur prej tij.
Neni 2 paragrafi 1 i Ligjit përcakton se vepra e autorit me të drejta të përafërta dhe objekti i të drejtave të përafërta konsiderohen të publikuara nëse ato janë bërë të disponueshme për publikun, në marrëveshje me mbajtësit e të drejtave, përveç nëse parashikohet ndryshe nga ky Ligj.
Autori, ose bartësi i një të drejte të përafërt, ka të drejtë për kompensim të drejtë për çdo lloj përdorimi të veprës së autorit, ose të lëndës me të drejtave të përafërta, përveç nëse parashikohet ndryshe nga ky Ligj (Neni 3 i Ligjit).
Sipas nenit 12, paragrafi 1 i Ligjit, një vepër autorësie, sipas kuptimit të këtij Ligji, është një krijim intelektual dhe individual në fushën e letërsisë, shkencës, artit dhe gazetarisë, i shprehur në çdo mënyrë dhe formë, ndërsa sipas pikës 4 të paragrafit 2 të këtij neni, një vepër autorësie konsiderohet, ndër të tjera, një vepër muzikore, me ose pa tekst.
Sipas nenit 20, paragrafi 1 i Ligjit për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta, e drejta e autorit është një e drejtë unike dhe është e pandashme nga vepra e autorit, ndërsa sipas paragrafit 2 të të njëjtit nen, e drejta e autorit përfshin të drejtat ekskluzive morale, të drejtat ekskluzive materiale dhe të drejta të tjera, të përcaktuara nga ky Ligj.
Neni 30, pikat 1-7 të Ligjit, përcakton se çfarë përbën komunikim publik sipas kuptimit të këtij Ligji: 1) shfaqja publike; 2) transmetimi publik; 3) ekspozimi publik; 4) paraqitja publike; 5) emitimi radiofonik; 6) ritransmetimi dhe 7) vënia në dispozicion të publikut.
Sipas nenit 63, paragrafi 1 i të njëjtit ligj, autori mund t’ua transferojë të drejta të caktuara materiale personave të tjerë, në mënyrën dhe kushtet e përcaktuara me këtë ligj. Transferimi i përmendur në paragrafin 1 të këtij neni mund të kryhet me trashëgimi, me marrëveshje me shkrim (ekskluzive dhe joekskluzive) ose në një mënyrë tjetër me shkrim (joekskluzive) me leje, deklaratë, pëlqim e të ngjashme (paragrafi 2 i të njëjtit nen).
Neni 66, paragrafi 1 i Ligjit për të drejtën e autorit dhe të drejtat e përafërta, përcakton që shpërblimi përcaktohet sipas parimit të drejtësisë, llojit të veprës, llojit dhe fushëveprimit të së drejtës së përdorimit që transferohet, kohëzgjatjes dhe rrethanave të tjera të rëndësishme për përdorimin e saj.
Neni 129, paragrafi 1 i këtij Ligji, përcakton që bartësit e të drejtës së autorit dhe të drejtave të përafërta mund të ushtrojnë të drejtat e përcaktuara me këtë Ligj individualisht (veçmas për secilën vepër të autori, pra lëndë e të drejtave të përafërta), personalisht, pra nëpërmjet një përfaqësuesi ose kolektivisht (së bashku për disa vepra ose subjekte të të drejtave të përafërta dhe për disa bartës të të drejtave) nëpërmjet një organizate për administrim kolektiv të të drejtave, në mënyrën dhe sipas kushteve të përcaktuara me këtë Ligj.
Menaxhimi kolektiv i të drejtave i përmendur në paragrafin 1 të këtij Neni mbulon çështjet ligjore me përdoruesit e të drejtave, mbledhjen e kompensimit nga përdorimi, shpërndarjen e tyre dhe mbrojtjen e të drejtave para autoriteteve shtetërore dhe subjekteve të tjera (paragrafi 2 i të njëjtit nen).
Paragrafi 3 i këtij neni përcakton se në mënyrë kolektive menaxhohen të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta vetëm për veprat e publikuara të autorit dhe për objektet e botuara të të drejtave të me të drejtat menaxhohen kolektivisht , ndërsa sipas paragrafit 5 të këtij neni, në rastin e menaxhimit kolektiv, të drejtat transferohen në mënyrë jo-ekskluzive.
Neni 131, pikat 1-10 të këtij Ligji përcakton se cilat të drejta, si rregull, menaxhohen në mënyrë kolektive: 1) kumtimi publik i veprave muzikore jo-skenike dhe letrare jo-skenike; 2) e drejta e autorit për kompensim nga e drejta e trashëgimisë; 3) e drejta e autorit për kompensim nga shërbimi publik; 4) e drejta e shpërblimit të autorit dhe interpretuesit për qiranë e fonogrameve ose videogrameve; 5) e drejta e kompensimit të interpretuesit për transmetimin dhe komunikimin tjetër publik të performancës së tij e cila, në vetvete, është radiodifuzive ose është bërë nga incizimi; 6) e drejta e kompensimit të interpretuesit dhe prodhuesit të fonogrameve nga kompensimi i vetëm nga komunikimi publik i fonogrameve me shfaqje të botuara për qëllime komerciale; 7) e drejta e kompensimit të autorit dhe botuesit nga riprodhimi në letër ose në një bartës të ngjashëm të regjistrimit, me anë të fotokopjimit ose çdo teknike të ngjashme me efekte të ngjashme, për përdorim privat; 8) e drejta e kompensimit të autorit, interpretuesit dhe prodhuesit të fonogramit nga riprodhimi i një fonogrami për përdorim privat; 9) e drejta e kompensimit të autorit, interpretuesit dhe prodhuesit të videogramit (producentit të filmit) nga riprodhimi i një videogrami për përdorim privat dhe 10) e drejta e ritransmetimit kablovik të veprave të autorit dhe të drejtave të përafërta e cila, si e drejtë ekskluzive, menaxhohet detyrimisht në mënyrë kolektivive, përveç të drejtës së transmetimit nga një organizatë radiotelevizive, pavarësisht nëse është e drejtë e vet apo e drejta është transferuar nga një bartës tjetër i të drejtave.
Në pajtim me nenin 132, paragrafi 2 të këtij ligji, menaxhimi kolektiv i të drejtave të autorit dhe të drejtave të përafërta mund të kryhet nga një person juridik i themeluar nga bartësit e të drejtave (persona fizikë dhe/ose juridikë) për administrim kolektiv të të drejtave, i cili vepron në emër të vet, në emër të bartësve të të drejtave dhe në bazë të një lejeje nga Ministria e Kulturës (në tekstin e mëtejmë: organizata).
Sipas paragrafit 2 të këtij neni, organizata vepron me qëllim jofitimprurës bazuar në parimet e racionalitetit dhe transparencës dhe në përputhje me rregullat e konkurrencës.
Obligimet e saj janë përcaktuar në nenin 133, paragrafët 1-12 të Ligjit për të Drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta: 1) mbron interesat e bartësve të të drejtave që menaxhojnë duke monitoruar përdorimin e tyre në Republikën e Maqedonisë dhe jashtë saj; 2) kryen punë juridike dhe marrëdhënie midis bartësve të të drejtave dhe përdoruesve dhe zhvillon procedura para gjykatave dhe autoriteteve të tjera për mbrojtjen e të drejtave të autorit dhe të drejtave të përafërta, etj.; 3) miraton dhe publikon akte të përgjithshme për mbledhjen dhe shpërndarjen e kompensimeve nga përdorimi, në përputhje me ligjin; 4) lidh marrëveshje me organizata përkatëse jashtë vendit; 5) transferon në mënyrë joekskluzive të drejtën e përdorimit të veprave të autorit dhe sendeve tjeta me të drejta të përafërta me marrëveshje ose në një mënyrë tjetër me shkrim; 6) mbledh kompensimete e përcaktuar nga përdoruesit dhe i shpërndan ato te mbajtësit e të drejtave në përputhje me ligjin dhe aktet e përgjithshme; 7) kërkon nga përdoruesit informacione dhe dokumente të nevojshme për përcaktimin e shumës së kompensimeve për përdorimin e të drejtave; 8) kontrollon përdorimin e veprave të autorit, përkatësisht sendeve me të drejta të përafërta; 9) siguron kontrollin e brendshëm, llogaridhënien dhe përgjegjësinë e organeve dhe personave për çështjet në juridiksionin e tyre në përputhje me ligjin dhe aktet e përgjithshme; 10) siguron dhe mundëson publicitetin e punës (u siguron qasje në informacione mbajtësve të të drejtave mbi përdorimin e të drejtave, mbi fondet e mbledhura dhe mbi shpërndarjen); 11) siguron dhe mundëson shqyrtim të punës dhe të dhënave nga mbajtësit e të drejtave, në mënyrën, në masën dhe nën kushtet e përcaktuara me ligj dhe aktet e përgjithshme të organizatës; dhe 12) siguron dhe mirëmban kushte hapësinore, kadrovike dhe kushte të tjera të përcaktuara me këtë ligj për kryerjen e suksesshme të veprës.
Në përputhje me nenin 135-a paragrafi 1 të Ligjit, për qëllime të regjistrimit elektronik, përpunimit të të dhënave, monitorimit dhe kontrollit mbi veprat e autorit të transmetuara, pra subjektet e të drejtave të përafërta, organizatat e administrimit kolektiv janë të detyruara të sigurojnë dhe instalojnë në organizatat radiotelevizive një sistem për regjistrimin elektronik të veprave të autorit të transmetuara, pra subjektet e të drejtave të përafërta (në tekstin e mëtejmë: sistemi elektronik i regjistrimit).
Sistemi elektronik i regjistrimit siguron në veçanti: identifikimin e veprave të autorit të transmetuara, pra subjektet e të drejtave të përafërta në kohën kur ato transmetohen në programin e organizatës radiotelevizive, me një devijim kohor të lejuar në përputhje me aktin e përmendur në nenin 135-e paragrafi (2) i këtij Ligji; regjistrimet e veprave të autorit të transmetuara, pra subjektet e të drejtave të përafërta; raportet ditore, mujore dhe vjetore dhe raportet e tjera periodike mbi veprat e transmetuara të autorësisë ose të drejtave të përafërta, sipas parametrave të caktuar (numri i transmetimeve të veprës së autorësisë ose të drejtave të përafërta, periudha kohore e transmetimit, kohëzgjatja e transmetimit, identifikimi i organizatave radiotelevizive në të cilat është transmetuar vepra, raporti ditor mbi organizatat radiotelevizive që kanë regjistruar të dhëna mbi veprat e transmetuara të autorësisë ose të drejtave të përafërta në sistemin elektronik të të dhënave); njoftimi me mjete elektronike i personit në organizatën e menaxhimit kolektiv dhe personit në organizatën radiotelevizive për ndërprerjen në funksionimin e sistemit elektronik të të dhënave; dhe ruajtja e të dhënave nga sistemi elektronik i të dhënave brenda pesë viteve nga dita e regjistrimit të tyre (paragrafi 6, alinetë 1-6 të të njëjtit nen).
Neni 137 i Ligjit përmban përkufizime për termat “përdorues” (të veprave të autorit) dhe “përdorues fundorë” (të shërbimeve të përdoruesve të veprave të autorit).
Sipas paragrafit 2 të këtij neni, një përdorues, sipas kuptimit të paragrafit 1 të këtij neni, është një person fizik ose juridik që përdor vepër autori dhe/ose lëndë të të drejtave të përafërta për kryerjen e një aktiviteti ose profesioni. Nëse disa përdorues përdorin së bashku një vepër autori, pra lëndë të të drejtave të përafërta, ata duhet të përmbushin obligimet e tyre ndaj organizatës bashkërisht dhe individualisht, përveç nëse është rënë dakord ndryshe me marrëveshje paraprake të ndërsjellë.
Sipas paragrafit 3 të të njëjtit nen, si përdorues fundor i shërbimeve të përdoruesve nga paragrafi 1 të këtij neni, sipas kuptimit të këtij ligji, personi fizik ose juridik i cili, si konsumator për konsum të drejtpërdrejtë personal për qëllime që nuk synojnë kryerjen e profesionit të tij/saj ose për aktivitete të tjera biznesi, përdor shërbime që përmbajnë vepra të autorit, pra lëndë të të drejtave të përafërta.
Neni 144, paragrafi 1 i këtij Ligji parashikon që organizata duhet të miratojë akt të përgjithshëm për shpërndarjen e tarifave në përputhje me ligjin dhe statutin, pra me marrëveshjen e themelimit.
Sipas paragrafit 2 të këtij neni, shpërndarja e kompensimeve nga paragrafi 1 i këtij neni do të kryhet në përputhje me evidencën dhe të dhënat mbi përdorimin e veprave, pra lëndëve të të drejtave të përafërta, dhe në një shumë të plotë kur kjo nuk është e mundur ose shkakton shpenzime të paarsyeshme, sipas parimit të drejtësisë.
Kopensimet nga transmetimi i veprave të autorit dhe/ose lëndëve të të drejtave të përafërta do të shpërndahen midis autorëve, pra mbajtësve të të drejtave të lidhura në bazë të të dhënave të pagesës të marra nga sistemi për të dhënat elektronike të veprave të autorit të transmetuara, pra objekteve të të drejtave të përafërta nga neni 135-a i këtij Ligji (paragrafi 3 i të njëjtit nen).
Dhe së fundmi, në përputhje me paragrafin 5 të këtij neni, mjetet që organizata mbledh nga përdoruesit, të cilat llogariten në shuma të plota, dhe mjetet që organizata mbledh nga ritransmetimi kablovik i veprave të autoriale dhe të drejtave të përafërta, shpërndahen midis autorëve, pra mbajtësve të të drejtave të përafërta, në përpjesëtim me pagesën e kompensimit që kanë marrë në përputhje me të dhënat mbi veprat e përdorura nga sistemi elektronik i të dhënave, pra në përputhje me të dhënat nga neni 135, paragrafët 6 dhe 7 të këtij ligji.
Bazuar në nenin 132, paragrafi 2 dhe nenin 144 të Ligjit për të drejtën e autorit dhe të drejtat e përafërta dhe nenet 13, 24 dhe 48 të Statutit të Shoqatës për Mbrojtjen e të Drejtave të Autorit të Muzikës (SHDAM), Kuvendi i kësaj shoqate, në mbledhjen e mbajtur më 23.09.2014, miratoi Rregulloren për Shpërndarjen e Kompensimeve të Autorit, e cila u botua në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë” nr. 141/2014 të datës 24 shtator 2014.
Kjo rregullore është ndryshuar dhe plotësuar disa herë, si më poshtë: Rregullore për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 36/2016); Rregullore për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 281/2022) e cila u anulua me Vendimin U.nr. 25/2023 të datës 27.09.2023 të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut; Rregullore për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 147/2023); Rregullore për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 263/2023); Rregullore për plotësimin e Rregullores për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit e publikuar në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 147/2023 (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 286/2023); Rregullore për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 135/2024); Rregullore për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për plotësimin e Rregullores për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 286/2023) dhe Rregullores për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 135/2024) (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 218/2024); dhe Rregullore për ndryshimet dhe plotësimet e Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 275/2024).
Në përputhje me nenin 1 të Rregullores për shpërndarjen e të drejtave të autorit, kjo Rregullore përcakton parimet themelore për shpërndarjen e kompensimeve të autorit për mbajtësit e të drejtave të autorit muzikor (në tekstin e mëtejmë: mbajtësit e të drejtave) që SHDAM i menaxhon kolektivisht në përputhje me ligjin dhe statutin, pra me marrëveshjen e themelimit, si dhe në bazë të Vendimit për dhënien e licencës në përputhje me Ligjin për të Drejtat e Autorit dhe të Drejtat e Përafërta të Republikës së Maqedonisë (në tekstin e mëtejmë: LDADP).
Në përputhje me nenin 3 të kësaj Rregulloreje, të drejtat nga neni 2 i kësaj Rregulloreje i menaxhon SHDAM në bazë të Ligjit për të Drejtat e Autorit dhe të Drejtat e Përafërta, Statutit të SHDAM, kësaj Rregulloreje dhe akteve dhe vendimeve të tjera të miratuara në bazë të Statutit. Në përputhje me rregullat ligjore përkatëse, SHDAM siguron menaxhimin kolektiv të të drejtave morale dhe materiale të mbajtësve të të drejtave.
Në nenin 4, paragrafi 1 të Rregullores përcaktohet që SHDAM menaxhon kolektivisht të drejtat e autorit të muzikës të mbajtësve të të drejtave të autorit të cilët, duke regjistruar veprat e tyre ose në bazë të një marrëveshjeje, i japin ZAMP autorizim për këtë qëllim.
Në pajtim me nenin 5, paragrafi 1 të Rregullores, të drejtat e autorit të mbajtësve të të drejtave SHDAM i menaxon në kushte të barabarta.
Dispozitat e këtyre Rregullave janë të detyrueshme për të gjithë mbajtësit e të drejtave, të drejtat e të cilëve SHDAM i menaxhon në përputhje me LDADP, Statutin, si dhe në bazë të një marrëveshjeje me autorin (paragrafi 2 i të njëjtit nen).
Sipas nenit 10 të Rregullores, SHDAM menaxhon kolektivisht vetëm veprat muzikore jo-skenike të botuara.
Në menaxhimin kolektiv të të drejtave muzikore të të drejtave të autorit, SHDAM kryen detyrat e mëposhtme: transferon në mënyrë jo-ekskluzive të drejtën e përdorimit të veprave të autorit me marrëveshje ose në një mënyrë tjetër të shkruar; mbledh kompensimet e përcaktuara nga përdoruesit dhe i shpërndan ato te mbajtësit e të drejtave në përputhje me ligjin dhe aktet e përgjithshme; llogarit, shpërndan dhe paguan honorarët e marrë nga organizatat e huaja për përdorimin e veprave nga autorë vendas jashtë vendit; lidh marrëveshje për riprodhimin e veprave muzikore jo-skenike në fonograme dhe videograme, si dhe për lloje të tjera të përdorimeve të veprave muzikore jo-skenike dhe kontrollon zbatimin e këtyre marrëveshjeve; Mbledh programe dhe të dhëna nga përdoruesit e veprave muzikore mbi veprat e interpretuara dhe të regjistruara dhe mban evidencë për to; kontrollon përdorimin e veprave të autori; kryen punë ligjore dhe marrëdhënie midis mbajtësve të të drejtave dhe përdoruesve dhe zhvillon procedura para gjykatave dhe autoriteteve të tjera për mbrojtjen e të drejtës së autorit dhe të ngjashme; ndërmerr masa të tjera të parashikuara nga Ligji dhe rregullore të tjera për mbrojtjen dhe ushtrimin e menaxhimit kolektiv të veprave muzikore të autori (neni 11, pikat 1-8 të Rregullores).
Repertori i SHDAM-së përbëhet nga vepra muzikore jo-skenike të botuara, si: a) oratori, kantata, vepra të muzikës simfonike, të dhomës, solo, korale, argëtuese, për fëmijë, popullore, xhaz, etj.; b) fragmente nga vepra skenike muzikore (opera, balete, opereta, etj.) pavarësisht nga kohëzgjatja e tyre, me kusht që këto fragmente të mos përfaqësojnë një tërësi dramatike; c) muzikë nga vepra muzikore-koreografike (shfaqje koncertesh dhe radiofonike) pavarësisht nga kohëzgjatja e tyre; d) vepra muzikore të përdorura në vepra dramatike, pavarësisht nëse përdoren si shoqërim muzikor apo si ilustrim muzikor apo të përfshira në vetë tekstin dramatik; e) muzikë e përdorur në seriale televizive, filma televizivë dhe filma kinematografikë të transmetuar në televizion; f) vepra muzikore jo-skenike që paraqiten në skenë ose televizion në një mënyrë dramatike-skenike ose koreografike; g) muzikë për emisione ose shfaqje muzikore-letrare (tregime muzikore, recitale, emisione humoristike dhe të ngjashme, shfaqje, etj.); h) vepra muzikore të përdorura për kredite, regjistrime zanore, interlude me ilustrime zanore; h) aranzhime të veprave popullore (Neni 13, pikat a) deri në h) të Rregullores).
Neni 30, paragrafi 1 i Rregullores përcakton që një vepër muzikore (origjinale ose aranzhim) kategorizohet dhe përcaktohet sipas kohëzgjatjes efektive të veprës.
Sipas Nenit 32, alinetë 1-11 të të njëjtës Rregullore, pagesa e kompensimeve të autorit për komunikimin publik të veprave muzikore jo-skenike në një vit kalendarik ndryshon sipas llojit të përdorimit dhe i referohet kategorive të mëposhtme: radio (Radioja Maqedonase dhe Kompanitë Tregtare Transmetuese (radio) në nivel shtetëror); radio (Kompanitë Tregtare Transmetuese në nivel rajonal dhe lokal); televizion (Televizioni Maqedonas dhe Kompanitë Tregtare Transmetuese (televizione) në nivel shtetëror); televizion (Kompanitë Tregtare Transmetuese (televizione) në nivel rajonal dhe lokal); shfaqje (të ardhura nga festa, valle, mbrëmje shoqërore, mbrëmje mature, diplomime, sfilata mode, gara artistike dhe sportive); ambiente hotelerie; koncerte të muzikës popullore; koncerte të muzikës serioze; koncerte të muzikës xhaz; transmetim publik i të ardhurave bazuar në njoftimin publik nëpërmjet altoparlantit, ekranit ose çdo mjeti tjetër teknik (në ambiente hotelerie, diskoteka, bare nate, hotele, ambiente tregtare dhe biznesi, dyqane artizanale, mjete transporti, ambiente sportive, etj.); dhe ritransmetim kablovik.
Sipas nenit 33, paragrafi 1 i kësaj Rregulloreje, kompensimet e autorit për komunikimin publik të veprave muzikore në një vit kalendarik ndryshojnë sipas llojit të përdorimit dhe janë baza për formimin e klasave të shpërndarjes. Kompensimet e autorit nga secila klasë shpërndarjeje e mjeteve të mbledhura futen në fondin përkatës të shpërndarjes.
Sipas paragrafit 2 të së njëjtës Rregulloreje, çdo fond shpërndarjeje përbëhet nga një kompensim i mbledhur për komunikimin publik të veprave muzikore nga klasa përkatëse e shpërndarjes.
Neni 39 i Rregullores parashikon që llogaritjet dhe pagesat individuale të kompensimeve për autorët bëhen të paktën një herë në vit, jo më vonë se fundi i marsit të vitit aktual për vitin paraprak.
Sipas nenit 41 të të njëjtit akt, shpërndarja e kompensimeve bëhet në përputhje me evidencën dhe të dhënat mbi përdorimin e veprave, dhe në një shumë të plotë kur kjo nuk është e mundur ose shkakton kosto të paarsyeshme, sipas parimit të drejtësisë.
Sipas nenit 46, paragrafi 1 i Rregullores, llogaritja e kompensimeve përcaktohet bazuar në kohëzgjatjen efektive të performancës, transmetimit ose çdo përdorimi të veprës muzikore.
Paragrafi 2 i të njëjtit nen parashikon që kohëzgjatja e veprës muzikore të autorit prej 1 (një) minutë vlerësohet me një koeficient prej 1 (një).
Llogaritja e kompensimeve duke marrë parasysh periudhën e përdorimit të veprës muzikore të autorit që transmetohet:
– 10 vjet pas shfaqjes vlerësohet me një koeficient prej 1.30;
– 20 vjet pas shfaqjes vlerësohet me një koeficient prej 1.60;
– 30 vjet pas shfaqjes vlerësohet me një koeficient prej 1.90;
Momenti i krijimit të veprës merret si datë e regjistrimit të veprës në SHDAM, respektivisht përdorimi i parë i regjistruar në SHDAM nëse i paraprin regjistrimit të veprës (paragrafi 3).
Çdo minutë e kohëzgjatjes efektive të veprës shumëzohet me koeficientin përkatës (paragrafi 4).
Pjesët me një kohëzgjatje mbi 30 sekonda llogariten si një minutë e plotë (paragrafi 5).
Neni 47 i Rregullores parashikon që, bazuar në mënyrën e përdorimit të veprës dhe shkallën e përfaqësimit të muzikës në vepër, llojin e kompozimit interpretues, vepra muzikore që përdoret ose shfrytëzohet si: muzikë njoftimi, respektivisht përdorimi i motiveve muzikore për njoftimin dhe/ose njoftimin e një programi ose emisioneve (lajme, reportazhe, drama etj.), për ndarjen e pjesëve të të njëjtit emision (perde zanore, xhingla ose efekte muzikore në reklama) ose disa emisioneve të ndryshme, merr një koeficient prej 0.10 (alineja 1); Muzika në sfond, pra përdorimi i veprave muzikore ose fragmenteve të tyre si muzikë në sfond në emisione me zë (lajme, raporte, si dhe si muzikë shoqëruese në emisione të zhanreve të tjera (poezi, prozë, seriale televizive, drama, etj.) merr një koeficient prej 0.05 (paragrafi 2).
Neni 48, paragrafi 1 i Rregullores, përcakton që për veprat muzikore të përdorura si muzikë në sfond, merret një kohëzgjatje prej 30 sekondash, nëse kohëzgjatja e veprës së specifikuar në program është më e gjatë se 30 sekonda.
Sipas paragrafit 2 të këtij paragrafi, kohëzgjatja totale efektive e një vepre muzikore të përdorur si muzikë në sfond nuk mund të kalojë 30,000 sekonda, në një klasë të caktuar shpërndarjeje për një periudhë të caktuar kontabël.
Kohëzgjatja totale efektive e një vepre muzikore të përdorur si muzikë në sfond nuk mund të kalojë 60,000 sekonda në një klasë të caktuar shpërndarjeje për një periudhë të caktuar kontabël (paragrafi 3 i të njëjtit nen).
IV
Garancia kushtetuese e nenit 47, paragrafi 2 të Kushtetutës, e të drejtave që rrjedhin nga krijimtaria shkencore, artistike ose lloje të tjera të krijimtarisë intelektuale, do të thotë që Republika ka një detyrim pozitiv, ndër të tjera, të krijojë një kuadër ligjor që do të mundësojë ushtrimin dhe mbrojtjen e këtyre të drejtave, të cilat janë shprehje dhe konfirmim i lirisë personale me rëndësi të madhe për zhvillimin shpirtëror dhe kulturor të individit dhe shoqërisë dhe përfaqësojnë një manifestim të lirisë së mendimit dhe shprehjes së tij publike.
Një kuadër i tillë ligjor, në rastin e ligjeve, duhet të jetë në përputhje me vlerat dhe normat kushtetuese, ndërsa në nivelin nënligjor me dispozitat ligjore që lidhen me këto të drejta.
Lidhur me dispozitat kushtetuese, vëmendje e veçantë duhet t’i kushtohet nenit 8, paragrafi 6 dhe nenit 30 të Kushtetutës, të cilat i referohen pronësisë, duke pasur parasysh se të drejtat subjektive që rrjedhin nga krijimtaria shkencore, artistike ose lloje të tjera, përfshirë të drejtën e autorit, quhen pronë intelektuale, përmbajtja e së cilës është e ngjashme me autorizimet që rrjedhin nga e drejta e pronësisë mbi sendet e natyrës materiale.
Në nivel ligjor, kuadri ligjor që rregullon çështjet që lidhen me të drejtën e autorit dhe të drejtat e përafërta përcaktohet nga Ligji për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta.
Ndër të tjera, ky ligj përcakton se çfarë përbën përdorimi publik i një vepre të autorit, pra të drejtat e përafërta (neni 1-a, paragrafi 2); përcakton kushtet sipas të cilave e drejta e autorit dhe të drejtat e përafërta konsiderohen të publikuara (neni 2, paragrafi 1); dhe përcakton se çfarë përbën komunikim publik i veprës sipas kuptimit të këtij ligji (neni 30).
Më pas, përcakton parimin se autori, pra mbajtësi i një të drejte të përafërta, ka të drejtën e kompensimit të drejtë për çdo lloj përdorimi të veprës së autorit, pra objektit të një të drejte të përafërt, përveç nëse parashikohet ndryshe me këtë Ligj (neni 3 i Ligjit); përcakton veprën muzikore, me ose pa tekst, si një nga llojet të veprave të autori (neni 12 paragrafi 2 pika 4); dhe përcakton se e drejta e autorit përfshin të drejtat ekskluzive morale, të drejtat ekskluzive materiale dhe të drejta të tjera, siç përcaktohen me këtë Ligj (neni 20 paragrafi 2).
Ligji përcakton gjithashtu bazat për përcaktimin e kompensimit të të drejtave të autorit: sipas parimit të drejtësisë, llojit të veprës, llojit dhe fushëveprimit të së drejtës së përdorimit që transferohet, kohëzgjatjes dhe rrethanave të tjera të rëndësishme për përdorimin e saj (neni 66 paragrafi 1).
Për të ushtruar të drejtat e përcaktuara me këtë Ligj, parashikohen format e mëposhtme të menaxhimit të të drejtave të autorit dhe të drejtave të përafërta: individualisht (veçmas për secilën vepër të autorit, respektivisht subjekt i të drejtave të përafërta), personalisht, respektivisht përmes një përfaqësuesi, dhe në mënyrë kolektive (së bashku për disa vepra ose subjekte të të drejtave të përafërta dhe për disa mbajtës të të drejtave) përmes një organizate për menaxhim kolektiv të të drejtave, në mënyrën dhe sipas kushteve të përcaktuara me këtë Ligj (neni 129 paragrafi 1).
Menaxhimi kolektiv mbulon çështjet ligjore me përdoruesit e të drejtave, mbledhjen e kompensimeve nga përdorimi, shpërndarjen e tyre dhe mbrojtjen e të drejtave para organeve shtetërore dhe subjekteve të tjera (paragrafi 2 i të njëjtit nen), ku ky menaxhim zbatohet vetëm për veprat e publikuara të autorësisë dhe subjektet e botuara të të drejtave të përafërta (paragrafi 3) dhe të listuara në mënyrë të plotë në nenin 131 të Ligjit.
Në fushën e menaxhimit kolektiv, Ligji përcakton posaçërisht se në një rast të tillë, të drejtat transferohen në mënyrë jo-ekskluzive (neni 129 paragrafi 5).
Përveç kësaj, neni 132, paragrafi 1 i këtij Ligji përcakton edhe kushtet për personin juridik që mund të kryejë menaxhim kolektiv – një person juridik i themeluar nga mbajtësit e të drejtave (persona fizikë dhe/ose juridikë) për menaxhim kolektiv të të drejtave që vepron në emër të vet, në emër të mbajtësve të të drejtave dhe në bazë të një lejeje nga Ministria e Kulturës (në tekstin e mëtejmë: organizatë), si dhe mënyrën e funksionimit të kësaj organizate – me qëllim jofitimprurës të bazuar në parimet e racionalitetit dhe transparencës dhe pajtueshmërisë me rregullat e konkurrencës (paragrafi 2 i këtij neni), ku detyrimet e organizatës përcaktohen në nenin 133, pikat 1 – 12 të Ligjit.
Ndër të tjera, pika 6 e nenit 133 të Ligjit përcakton obligim për organizatën për të mbledhur kompensimet e përcaktuara nga përdoruesit dhe për t’ua shpërndarë ato mbajtësve të të drejtave në përputhje me ligjin dhe aktet e përgjithshme.
Përveç përcaktimit të bazave për përcaktimin e kompensimeve, Ligji për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta rregullon edhe mënyrën se si përcaktohet përdorimi i veprave të mbrojtura me të drejtë autori, në bazë të së cilës kryhet shpërndarja e kompensimeve.
Sipas paragrafit 2 të nenit 144, shpërndarja e kompensimeve nga paragrafi 1 i këtij neni kryhet në përputhje me evidencën dhe të dhënat mbi përdorimin e veprave, pra objekteve të të drejtave të përafërta dhe në një shumë të plotë kur kjo nuk është e mundur ose shkakton shpenzime të paarsyeshme, sipas parimit të drejtësisë.
Përveç kësaj, shpërndarja e kompensimeve nga transmetimi i veprave të autorit dhe/ose objekteve të të drejtave të përafërta kryhet në përputhje me të dhënat e transmetimit të marra nga sistemi për të dhënat elektronike të veprave të transmetuara të autorit, pra objekteve të të drejtave të përafërta nga neni 135-a i këtij ligji, që është rregulluar gjithashtu në detaje.
Nga ana tjetër, Rregulloreja për shpërndarjen e kompensimeve të autorit, e cila përmban dispozitat e kontestuara, elaboron në detaje dispozitat ligjore që lidhen me ushtrimin e të drejtave materiale të autorëve të veprave muzikore në fushën e llogaritjes dhe shpërndarjes së kompensimit të të drejtave të autorit si të drejta materiale të menaxhuara kolektivisht nga SHDAM.
Është një akt nënligjor i miratuar nga Kuvendi i Shoqatës për Mbrojtjen e të Drejtave Muzikore të Autorit (SHDAM) në bazë të nenit 133, pika 3 dhe nenit 144, paragrafi 1 të Ligjit për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta.
Sipas dispozitës së parë, organizata për menaxhimin kolektiv të të drejtave të autorit dhe të drejtave të përafërta është e detyruar të miratojë dhe publikojë akte të përgjithshme për mbledhjen dhe shpërndarjen e kompensimeve nga përdorimi dhe të sigurojë që miratimi dhe publikimi i këtyre akteve të jetë në përputhje me ligjin.
E dyta, nga ana tjetër, përmban autorizimin për këtë organizatë për të miratuar një akt të përgjithshëm për shpërndarjen e kompensimeve në përputhje me ligjin dhe statutin e saj, pra me marrëveshjen për themelimin e saj.
Rregulloreja përcakton një rregull për kategorizimin dhe përcaktimin e një vepre muzikore (origjinale ose aranzhim) – në përputhje me kohëzgjatjen efektive të veprës (neni 30 paragrafi 1); më pas, ajo parashikon kategori të ndryshme sipas llojit të përdorimit në komunikimin publik të veprave muzikore jo-skenike për mbledhjen e kompensimeve në një vit kalendarik (neni 32 alinetë 1 deri në 11); dhe bazuar në këtë, ajo përcakton klasa të ndryshme shpërndarjeje si një mënyrë për të dalluar llojin e përdorimit të veprave muzikore përmes komunikimit të tyre publik në një vit kalendarik dhe bazën për ekzistencën e fondeve të ndryshme të shpërndarjes në të cilat paguhen tarifat e komunikimit publik për klasën përkatëse të shpërndarjes (neni 33 paragrafët 1 dhe 2).
Përveç kësaj, Rregulloreja përcakton që shpërndarja e kompensimeve kryhet në përputhje me evidencën dhe të dhënat mbi përdorimin e veprave dhe në një shumë të plotë kur nuk është e mundur ose shkakton kosto të paarsyeshme, sipas parimit të drejtësisë (neni 41).
Neni 46 i Rregullores elaboron në detaje metodën e përcaktimit dhe llogaritjes së kompensimeve të shpërndara autorëve të veprave muzikore.
Rregulli i përgjithshëm është se ai përcaktohet në bazë të kohëzgjatjes efektive të interpretimit, transmetimit ose çdo përdorimi të veprës muzikore (paragrafi 1 i këtij neni), ku kohëzgjatja prej një minute vlerësohet me një koeficient prej 1 (një), në përputhje me paragrafin 2 të të njëjtit nen.
Paragrafi 3 i këtij neni parashikon një vlerësim të veçantë të veprave muzikore të autorit në lidhje me vitet pas shfaqjes së veprës (për dhjetë vjet pas transmetimit, koeficienti 1.30; për 20 vjet pas krijimit, koeficienti 1.60; dhe për tridhjetë vjet pas shfaqjes, koeficienti 1.90).
Ky nen përmban gjithashtu dispozita që lidhen me metodën e llogaritjes, në mënyrë që çdo minutë e kohëzgjatjes efektive të veprës të shumëzohet me koeficientin përkatës (paragrafi 4), me pjesët me një kohëzgjatje mbi 30 sekonda që konsiderohen si një minutë e plotë (paragrafi 5).
Neni 47 i Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit parashikon një vlerësim të veçantë të muzikës së njoftimit dhe muzikës në sfond, për të cilat një përshkrim jepet në dy paragrafët e këtij neni: (1) përdorimi i motiveve muzikore për hyrjen dhe/ose fundin e një programi ose emisioni (lajme, raporte, drama, etj.), për ndarjen e pjesëve të të njëjtit emision (perde zanore, xhingla ose efekte muzikore në reklama) ose disa emisioneve të ndryshme – muzikë njoftimi dhe (2) përdorimi i veprave muzikore ose fragmenteve të tyre si muzikë në sfond në emisione talk – lajme, raporte, si dhe si muzikë shoqëruese në emision nga zhanre të tjera si poezi, prozë, seriale televizive, drama, etj. (muzikë në sfond).
Në përputhje me fjalinë hyrëse të këtij neni, kjo ndarje bazohet në mënyrën e përdorimit të veprës dhe shkallën e përfaqësimit të muzikës në vepër dhe llojin e përbërjes interpretuese.
I njëjti nen përcakton se, në vlerësim, një koeficient prej 0.10 parashikohet për muzikën aviso, ndërsa koeficienti është 0.05 për muzikën në sfond.
Përveç kohëzgjatjes, për muzikën aviso parashikohen intervale të ndryshme kohore krahasuar me ato të rregullit të përgjithshëm në nenin 46, paragrafi 1 të Rregullores.
Kështu, nëse kohëzgjatja e veprës muzikore të theksuar në program që është përdorur si muzikë aviso është më e gjatë se 30 sekonda, merret një kohëzgjatje prej 30 sekondash (neni 48, paragrafi 1), ku kohëzgjatja totale efektive e një vepre muzikore të përdorur si muzikë aviso nuk mund të kalojë 30,000 sekonda, në një klasë të caktuar shpërndarjeje për një periudhë të caktuar llogaritëse (paragrafi 2 i të njëjtit nen).
Lidhur me muzikën në sfond, parashikohet një kufizim i tillë që kohëzgjatja totale efektive e veprës muzikore të përdorur si muzikë në sfond nuk mund të kalojë 60,000 sekonda në një klasë specifike shpërndarjeje për një periudhë specifike kontabël (paragrafi 3).
Bazuar në analizë, përfundimi është se neni 47 i Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit parashikon një vlerësim të ndryshëm dhe më të ulët të veprave muzikore të autoriale – muzikës aviso dhe muzikës në sfond në lidhje me rregullin e përgjithshëm në nenin 46 paragrafi 1 të të njëjtës Rregullore, kështu që parashikohen koeficientë të tjerë për llogaritjen e të drejtave të autorit, ku për të parin parashikohet një koeficient që është dhjetë herë më i ulët se ai i përgjithshëm, ndërsa për të dytin, koeficienti është njëzet herë më i ulët.
Sipas Gjykatës, nga sa më sipër, është e padiskutueshme se ekziston një autorizim ligjor për rregullim juridik në nivelin nënligjor. Megjithatë, mënyra se si rregullohet vlerësimi në këtë seksion nuk është në përputhje me dispozitat e Ligjit për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta, për të cilat autori i këtij akti është i obliguar me nenin 144 paragrafi 1 të Ligjit.
Së pari, në pjesën nëse ky rregullim është në përputhje me nenin 66 paragrafi 1 të këtij Ligji, në pjesën – lloji dhe fushëveprimi i së drejtës së përdorimit.
Në rastin e veprave muzikore të autorit, lloji i përdorimit të tyre është baza për formimin e klasave të shpërndarjes brenda të cilave formohen fonde të posaçme në të cilat mblidhen mjetet.
Kjo do të thotë që nëpërmjet këtyre klasave të shpërndarjes tregohet lloji i përdorimit të veprës dhe në këtë mënyrë operacionalizohet baza e parashikuar në nenin 66 paragrafi 1 të Ligjit.
Nga ana tjetër, përdorimi i veprave si muzikë avizo ose muzikë sfondi nuk kualifikohet si një lloj i ndryshëm përdorimi i veprës dhe për këtë arsye nuk mund të pranohet si bazë për rregullim në dispozitën e kontestuar, por përkundrazi është forma në të cilën vepra muzikore përdoret brenda një klase shpërndarjeje përmes së cilës tregohet lloji i ndryshëm i përdorimit dhe nuk mund të jetë bazë për një vlerësim të ndryshëm (dhe në këtë rast, shumë më pak të favorshëm).
Konkretisht, i vetmi ndryshim që bën Ligji, përveç parashikimit të një vepre muzikore si një nga llojet e veprave të autorit, është se këto vepra mund të jenë me ose pa tekst dhe nuk ka ndarje ligjore në “muzikë në plan të parë” dhe “muzikë në sfond”, siç thuhet në përgjigjen ndaj pretendimeve të përfaqësuesit të autorizuar të miratuesit të Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit.
Kjo padyshim rrjedh nga neni 66, paragrafi 1 i këtij Ligji, ku një nga bazat për përcaktimin e kompensimeve është lloji i veprës, që do të thotë se pavarësisht nga forma në të cilën shprehet vepra, e vetmja gjë e rëndësishme është që ajo të jetë e të njëjtit lloj vepre të mbrojtur me të drejtë autori (në këtë rast, një vepër muzikore). Pikërisht për shkak të kësaj barazie ligjore, parimi i drejtësisë parashikohet në të njëjtin nen si një korrigjim dhe i cili reflektohet përmes vlerësimit të veprave sipas kohëzgjatjes së përdorimit të tyre.
Kur bëhet fjalë për kriteret e zbatuara për ndarjen e muzikës aviso dhe muzikës në sfond të përfshira në fjalinë hyrëse të nenit 47 të Rregullores, ato nuk bazohen në Ligj. Domethënë, ato rrjedhin nga forma përmes së cilës shprehen këto vepra muzikore, dhe jo nga lloji i veprës siç parashikohet në Ligj.
Gjithashtu, me dispozitën e nenit 47 të kontestuar të Rregullores, autorët e veprave muzikore për të cilat zbatohet kjo dispozitë vendosen në një pozicion më pak të favorshëm, për shkak të të cilit ata nuk mund të ushtrojnë të drejtat materiale nga veprat e tyre në të njëjtën masë si autorët e tjerë për të cilët zbatohet rregulli i përgjithshëm i vlerësimit, gjë që mund të konsiderohet shkelje e normave kushtetuese që garantojnë pronësinë dhe parimit të barazisë.
Gjithashtu, dispozita në nenin 48 të Rregullores mbi shpërndarjen e kompensimeve është problematike nga ana kushtetuese.
Kështu, paragrafi 1 i këtij neni përcakton se për veprat muzikore të përdorura si muzikë në sfond, merret një kohëzgjatje prej 30 sekondash, nëse kohëzgjatja e veprës në një program është më e gjatë se 30 sekonda.
Kjo është në kundërshtim me parimin e drejtësisë si bazë ligjore për përcaktimin e kompensimeve, në lidhje me veprat që janë përdorur për më shumë se 30 sekonda dhe me parimin ligjor të kompensimit të drejtë për secilin lloj përdorimi.
Në thelb, kjo do të thotë që vepra muzikore e autorit nuk do të vlerësohet për kohëzgjatjen e saj, gjë që rrjedh nga parimi i drejtësisë, dhe as nuk do të vlerësohet fare kur tejkalohet pragu prej 30 sekondash, në kundërshtim me parimin e së drejtës për kompensim të drejtë për çdo lloj përdorimi.
E njëjta gjë vlen edhe për dispozitat e paragrafëve 2 dhe 3 të të njëjtit nen. E para kufizon kohëzgjatjen totale efektive të një vepre muzikore të përdorur si muzikë njoftimi në 30,000 sekonda në një klasë të caktuar shpërndarjeje për një periudhë të caktuar kontabël, ndërsa e dyta kufizon kohëzgjatjen totale efektive të një vepre muzikore të përdorur si muzikë sfondi në 60,000 sekonda në një klasë të caktuar shpërndarjeje për një periudhë të caktuar kontabël.
Në këtë mënyrë, është e pamundur që këto vepra muzikore të mbrojtura me të drejta autori të vlerësohen në rastet kur ato tejkalojnë pragjet e përcaktuara, gjë që është përsëri në kundërshtim me faktin se autori ka të drejtën e kompensimit të drejtë për çdo përdorim të veprës, ku edhe në këtë pjesë po flasim për një shkelje të normave kushtetuese që garantojnë pronësinë dhe parimin e barazisë.
Gjithashtu, në përgjigjen e përfaqësuesit të autorizuar të miratuesit të Rregullores, neni 137 paragrafi 3 të Ligjit për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta përmendet si bazë për një rregullim të tillë në lidhje me avison dhe muzikën në sfond.
Megjithatë, duhet të kihet parasysh se ky paragraf është pjesë e një neni që nuk i referohet rregullimit ligjor të shpërndarjes së kompensimeve, por tarifave për përdorimin e një vepre të mbrojtur me të drejta autoriale, pra subjektit të të drejtave të përafërta (të mbledhura nga organizata nga përdoruesit), i cili është krejtësisht i ndryshëm dhe rregullohet nga dispozita të tjera të Ligjit dhe akte të tjera nënligjore.
Kështu, në përputhje me nenin 139 paragrafi 1 pikat 1-3 të Ligjit për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta, shuma e këtyre tarifave rregullohet nga: një marrëveshje e përgjithshme midis organizatës dhe shoqatave të kategorive individuale të përdoruesve, pra dhomave të tyre që përfaqësojnë shumicën e përdoruesve (marrëveshje e përgjithshme); një marrëveshje individuale midis organizatës dhe një përdoruesi individual (marrëveshje individuale); dhe një akt i përgjithshëm i organizatës për përcaktimin e shumës së kompensimeve për përdorim (në tekstin e mëtejmë: tarifa).
Për më tepër, në nenin 138, pika 2 e të njëjtit ligj, numri i përdoruesve është parashikuar si një nga kriteret për përcaktimin e shumës së këtyre tarifave dhe kjo nuk vlen për kriteret për shpërndarjen e kompensimeve.
Gjithashtu, në përgjigjen e tij, përfaqësuesi i autorizuar i miratuesit të Rregullores thekson se statusi i “muzikës në sfond” të reklamës dhe muzikës në sfond (e cila, sipas të njëjtit, përdoret në emisione televizive ose lajme ditore dhe është me rëndësi të papërfillshme), ndryshe nga “muzika në plan të parë” (në të cilën kënga ishte një element thelbësor dhe një tipar i të gjithë të drejtës së autorit), justifikon rregullimin me nenet 47 dhe 48 të Rregullores dhe në përputhje me parimin e drejtësisë, duke pasur parasysh se ka dallime të konsiderueshme në përdorimin përfundimtar.
Padyshim, parimi i drejtësisë është një nga bazat për përcaktimin e kompensimeve të parashikuara nga ligji.
Si parim, është një korrigjues i drejtësisë që do të thotë barazi për të gjithë, ndërsa drejtësia synon ta individualizojë atë në një mënyrë që subjektit t’i jepet ajo që meriton ose i përket.
Ky parim, në nivel nënligjor, përpunohet nëpërmjet rregullit të përgjithshëm të parashikuar në nenin 46, paragrafët 1 dhe 2 të Rregullores, për përcaktimin e kompensimeve sipas kohëzgjatjes efektive të përdorimit të vetë veprës.
Për këtë rregull, raporti i paraqitur në përgjigjen e të autorizuarit është irelevant, por përcaktimi bazohet vetëm në faktin e përdorimit dhe sa kohë ka zgjatur.
Për më tepër, sipas Gjykatës, një raport i tillë as nuk mund të merret parasysh kur rregullohet përcaktimi i kompensimeve, por është i rëndësishëm vetëm në përcaktimin e obligimeve të përdoruesve ndaj organizatës së menaxhimit kolektiv.
Nga dispozita e cituar më sipër e nenit 137, paragrafi 3 të Ligjit për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta, rrjedh se ekziston vetëm një kategori, “përdoruesi fundor i shërbimeve të përdoruesve”, ndërsa Ligji nuk parashikon një kategori, “përdoruesi fundor i një vepre muzikore.
Kategoria “përdorues i një vepre të mbrojtur me të drejta autoriale” përcaktohet në paragrafin 2, fjalia e parë, të të njëjtit nen të Ligjit dhe përcakton personat juridikë që përdorin vepra të mbrojtura me të drejta autoriale dhe/ose lëndë të të drejtave të përafërta për kryerjen e një aktiviteti ose profesioni (për shembull, radio, televizion, etj.), të cilat në pjesën e veprave muzikore të autorit, në pajtim me Rregulloren, kategorizohen në klasa të ndryshme shpërndarjeje.
Prandaj, Gjykata vlerësoi se nenet 47 dhe 48 të Rregullores për shpërndarjen e kompensimeve të autorit nuk janë në përputhje me nenin 8, paragrafi 1, alinetë 1, 3 dhe 6, nenin 9, nenin 30, paragrafët 1, 2 dhe 3, nenin 47, paragrafi 2 dhe nenin 51 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenin 3, nenin 66, paragrafi 1 dhe nenin 144, paragrafi 1 të Ligjit për të drejtat e autorit dhe të drejtat e përafërta.
V
Bazuar në sa më sipër, Gjykata vendosi si në dispozitivin e këtij vendimi.
VI
Ky vendim hyn në fuqi nga dita e publikimit në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut”.
KRYETAR
i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut,
dr. Darko Kostadinovski