У.бр.196/2024 – Уставен суд на Република Северна Македонија

Уставен суд на
Република Северна Македонија
У.бр.196/2024
Скопје, 28 мај 2025 година

Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите Насер Ајдари, м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Јадранка Дабовиќ-Анастасовска, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска, д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 од Уставот на Република Северна Македонија и член 73 алинеја 3 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Северна Македонија” бр.115/2024), на седницата одржана на 28 мај 2025 година, донесе

Р Е Ш Е Н И Е

СЕ ОТФРЛА иницијативата за оценување на уставноста на членовите 115, 116 и 117 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување („Службен весник на Република Македонија“ бр.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 и 245/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.180/2019, 275/2019, 31/2020, 267/2020, 67/2022, 79/2023 и 193/2023).

Образложение

Здравко Тумбовски од Радовиш, до Уставниот суд на Република Северна Македонија поднесе иницијатива за оценување на уставноста на одредбите означени во диспозитивот на ова решение, како спротивни на член 8 став 1 алинеи 3, 6 и 8, член 20 ставови 1 и 2, член 30 ставови 1, 2 и 3 и член 51 став 1 од Уставот на Република Северна Македонија, како и со член 1 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување и со Законот за здруженија и фондации.

Подносителот наведува дека сето тоа што е предвидено со оспорените членови не спаѓа во дејноста на Фондот на пензиското и инвалидското осигурување на Македонија. Со оспорените членови, на пензионерите кои се членови на Здружението на пензионери, обединети во Сојуз на пензионери, им се укинуваат правата да располагаат со нивните примања по основ на пензија. Со нивните сопствени пари сега располага некој друг, кој според поднoсителот неосновано сам се овластил за тоа. Вистински сопственици на паричните средства од солидарниот фонд – посмртна помош, се пензионерите кои се членови на Здружението на пензионери, на кои им се запираат паричните средства од пензијата и истите се трошат, без да се прашаат сопствениците дали се сложуваат со ваквиот начин на работење.

Имено, според подносителот, сè до носењето на оспорените одредби, со паричните средства собрани по основ на членарина и солидарен фонд – посмртна помош, располагале и ги распределувале членовите на Здружението на пензионери на Македонија. Со оспорениот член 115 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување се одземале ингеренциите на Законот за здруженија и фондации, бидејќи не е точно наведено каква согласност треба да даде корисникот на пензија, кој ќе ја побара таа согласност и кој ќе дава отчет за собраните и потрошени парични средства од пензионерите. Законодавецот не определил кој ќе го основа Здружението на пензионери, кој ќе го пропишува образецот за зачленување, нити пак навел кој орган ќе ги собира согласностите од корисниците на пензија. Паричните средства за солидарен фонд – посмртна помош, не треба да се уплаќаат на посебна потсметка во рамки на Трезорската сметка како што е предвидено во член 115 став 2, бидејќи тоа не се пари од даноци, акцизи, придонеси или други давачки, туку се тоа лични пари на пензионерите. По однос на член 116, наведува дека со овој член им се одзема правото на пензионерите да располагаат со собраните средства, бидејќи законодавецот вештачки формирал „Регистрирана организација на Сојузите на здруженијата на пензионерите на Македонија“, која не е регистририрана во Централниот регистар на Република Северна Македонија и нема своја жиро-сметка преку која законски ќе функционира. Со оспорениот член 117, законодавецот им ги одзел правата на пензионерите и ги пренел на „Регистрирана организација на Сојузите на здруженијата на пензионерите на Македонија“. Според подносителот на иницијативата, членовите на Здружението на пензионери на Македонија, можеле сами да ја вршат исплатата на посмртната помош од средствата за солидарен фонд, а не тоа да го прави стручната служба на Фондот преку подрачните единици, како што предвидел законодавецот. Фондот никогаш не дал отчет за тоа колку парични средства се собрани, колку се потрошени и колку останале непотрошени.

Подносителот на иницијативата се повикува на решенијата У.бр.15/2013 од 25 септември 2013 година и У.бр.157/2017 од 17 октомври 2018 година на Уставниот суд на Република Северна Македонија, со кои Судот не повел постапка за оценување на уставноста на членовите 115, 116 и 117 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување.

Подносителот во иницијативата наведува дека вистински сопственици на парите собрани по основ на солидарен фонд – посмртна помош се пензионерите кои се членови на Сојузот на здруженија на пензионери, а со ваквото законско решение не можат сами да располагаат со тие средства. Согласно со наведеното, подносителот на иницијативата предлага Судот да поведе постапка за оценување на уставноста на членовите 115, 116 и 117, и истите да ги укине, со што би се овозможило вистинските сопственици на парите собрани по основ на солидарен фонд – посмртна помош да располагаат со нив и да ги трошат за своите членови.

На седницата Судот утврди дека со оспорениот член 115 е пропишан начинот на запирање и уплата на средства од пензијата на корисниците на пензија, за обезбедување средства потребни за исплата на посмртна помош и членарина. Со оспорениот член 116 се уредени начинот на издвојување на посмртната помош и членарината од пензијата на корисниците на пензија, како и тоа дека висината на задршката за посмртна помош и членарина, висината и начинот на исплатата на посмртната помош се уредуваат со акт на регистрираната организација на сојузите на здруженијата на пензионери. Со оспорениот член 117 е пропишано дека стручната служба на Фондот преку подрачните единици ја врши исплатата на посмртната помош, начинот на поднесување на барањето заради исплата, како и тоа дека барањето се поднесува на образец кој го пропишува министерот за социјална политика, демографија и млади.

III

Согласно со член 8 став 1 алинеи 3 и 8 од Уставот на Република Северна Македонија, владеењето на правото, како и хуманизмот, социјалната правда и солидарноста, се едни од темелните вредности на уставниот поредок на Република Северна Македонија.

Според член 38 алинеја 2 од Актот на Судот, Уставниот суд ќе ја отфрли иницијативата ако за истата работа веќе одлучувал, а нема основи за поинакво одлучување.

Во конкретниот случај се бара оценување на уставноста на членовите 115, 116 и 117 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување („Службен весник на Република Македонија“ бр.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 и 245/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.180/2019, 275/2019, 31,20 267/2020, 67/2022, 79/2023 и 193/2023).

Имајќи ја предвид уставно-судската пракса, оспорените членови во неколку наврати биле предмет на оценка пред Уставниот суд, односно Судот претходно во два предмети одлучувал за уставноста на оспорените членови. Уставниот суд со Решението У.бр.15/2013 од 25.09.2013 година, не повел постапка за оценување на нивната уставност. Според ставот на Судот, оспорениот член од Законот, не бил во спротивност со одредбите од член 8 став 1 алинеи 3, 6 и 8, член 30 и член 51 од Уставот. Во наведеното решение, предмет на уставно-судска оценка биле наводите за несогласноста на оспорените одредби од членовите 115, 116 и 117 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување со член 20 од Уставот, и при мериторното одлучување по наведениот предмет, Судот имајќи ги предвид наводите во иницијативата, оценил дека оспорените одредби не се во спротивност со член 20 од Уставот, поради што и не повел постапка.

Со Решението У.бр.157/2017 од 17.10.2018 година, Судот не повел постапка за оценување на уставноста на член 116 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување, и утврдил дека не може да се постави прашањето за согласноста на оспорениот член 116 од Законот со член 8 алинеја 6 и со член 30 став 3 од Уставот, додека со Решението У.бр.5/2022 од 11 мај 2022 година, Судот ја отфрлил иницијативата за поведување постапка за оценување на уставноста на членовите 115, 116 и 117 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување.

По однос на наводите од иницијативата дека оспорените одредби се во спротивност со член 1 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување и со Законот за здруженија и фондации, истите не може да бидат предмет на уставно-судска оцена, од причина што Уставниот суд на Република Северна Македонија не е надлежен да одлучува за меѓусебната усогласеност на законски одредби со одредби од друг или ист закон, туку е надлежен да одлучува за согласноста на законите со Уставот, согласно со член 110 алинеја 1 од Уставот на Република Северна Македонија.

Со оглед на тоа дека содржината на оспорените членови од Законот, во неколку наврати била предмет на оценување на Уставниот суд од различни аспекти, а во конкретниот случај нема основ за поинакво одлучување, Судот оцени дека се исполнети условите од член 38 алинеја 2 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија, за отфрлање на иницијативата.

Врз основа на наведеното, Судот одлучи како во диспозитивот на ова решение.

ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски

* * *

Gjykata Kushtetuese e
Republikës së Maqedonisë së Veriut
U.nr.196/2024
Shkup, 28 maj 2025

Gjykata Kushtetue e Republikës së Maqedonisë së Veriut, në përbërje të Kryetarit të Gjykatës, dr. Darko Kostadinovski dhe gjykatësve Naser Ajdari, mr.Tatjana Vasiq-Bozaxhieva, dr.Jadranka Daboviq-Anastasovska, dr. Osman Kadriu, Dobrilla Kacarska, dr. Ana Pavllovska-Daneva dhe mr. Fatmir Skender, në bazë të nenit 110 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenit 73 alineja 3 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.115/2024), në mbledhjen e mbajtur më 28 maj 2025, miratoi

A K T V E N D I M

HIDHET POSHTË iniciativa për vlerësimin e kushtetutshmërisë së neneve 115, 116 dhe 117 të Ligjit për sigurimin pensional dhe invalidor (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë”) nr.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 dhe 245/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.180/2019, 275/2019, 31/2020, 267/2020, 67/2022, 79/2023 и 193/2023).

Arsyetim

Zdravko Tumbovski nga Radovishi, parashtroi iniciativë në Gjykatën Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut për të vlerësuar kushtetutshmërinë e dispozitave të paraqitura në pjesën dispozitive të këtij aktvendimi, si në kundërshtim me nenin 8 paragrafi 1 alinetë 3, 6 dhe 8, nenin 20 paragrafët 1 dhe 2, nenin 30 paragrafët 1, 2 dhe 3 dhe nenin 51 paragrafi 1 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, si dhe nenin 1 të Ligjit për sigurimin pensional dhe invalidor dhe Ligjin për shoqatat dhe fondacionet.

Parashtruesi deklaron se gjithçka që parashikohet në nenet e kontestuara nuk bie në fushëveprimin e aktiviteteve të Fondit të Sigurimit Pensional dhe Invalidor të Maqedonisë. Me nenet e kontestuara, të drejtat e pensionistëve që janë anëtarë të Shoqatës së Pensionistëve, të bashkuar në Unionin e Pensionistëve, për të disponuar me të ardhurat e tyre nga pensioni revokohen. Dikush tjetër tani disponon me paratë e tyre personale, që, sipas parashtruesit, në mënyrë të paarsyeshme e ka autorizuar veten për ta bërë këtë. Pronarët e vërtetë të fondeve nga fondi i solidaritetit – ndihma pas vdekjes janë pensionistët që janë anëtarë të Shoqatës së Pensionistëve, fondet e pensioneve të të cilëve mbahen dhe shpenzohen, pa i pyetur pronarët nëse pajtohen me këtë mënyrë pune.

Në fakt, sipas parashtruesit, deri në miratimin e dispozitave të kontestuara, fondet e mbledhura në bazë të tarifave të anëtarësimit dhe fondi i solidaritetit – ndihma pas vdekjes menaxhoheshin dhe shpërndaheshin nga anëtarët e Shoqatës së Pensionistëve të Maqedonisë. Neni i kontestuar 115 i Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor i heq kompetencat Ligjit për Shoqatat dhe Fondacionet, sepse nuk përcaktohet saktësisht se çfarë pëlqimi duhet të japë përfituesi i pensionit, kush do ta kërkojë atë pëlqim dhe kush do të raportojë për fondet e mbledhura dhe të shpenzuara nga pensionistët. Ligjvënësi nuk ka përcaktuar se kush do ta themelojë Shoqatën e Pensionistëve, kush do ta përshkruajë formularin e anëtarësimit, as nuk ka specifikuar se cili organ do t’i mbledhë pëlqimet nga përfituesit e pensionit. Fondet për fondin e solidaritetit – ndihmën pas vdekjes, nuk duhet të paguhen në një nënllogari të veçantë brenda llogarisë së Thesarit siç parashikohet në nenin 115 paragrafi 2, sepse këto nuk janë para nga taksat, akcizat, kontributet ose tarifat e tjera, por janë para personale të pensionistëve. Lidhur me nenin 116, thuhet se ky nen i privon pensionistët nga e drejta për të disponuar me fondet e mbledhura, sepse ligjvënësi ka formuar artificialisht një “Organizatë të Regjistruar të Sindikatave të Shoqatave të Pensionistëve të Maqedonisë”, e cila nuk është e regjistruar në Regjistrin Qendror të Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nuk ka llogarinë e vet bankare përmes së cilës do të veprojë ligjërisht. Me nenin 117 të kontestuar, ligjvënësi ua ka hequr të drejtat pensionistëve dhe ia transferoi ato “Organizatës së Regjistruar të Sindikatave të Shoqatave të Pensionistëve të Maqedonisë”. Sipas parashtruesit të iniciativës, anëtarët e Shoqatës së Pensionistëve të Maqedonisë mund t’i kishin paguar vetë përfitimet pas vdekjes nga fondet për fondin e solidaritetit, dhe jo shërbimi profesional i Fondit ta bënte këtë përmes njësive rajonale, siç ka parashikuar ligjvënësi. Fondi nuk ka raportuar kurrë se sa para janë mbledhur, sa janë shpenzuar dhe sa kanë mbetur të pashpenzuara.

Parashtruesi i iniciativës i referohet aktvendimeve u.nr.15/2013 të 25 shtatorit 2013 dhe u.nr.157/2017 të 17 tetorit 2018 të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut, me të cilat Gjykata nuk ka filluar procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së neneve 115, 116 dhe 117 të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor.

Parashtruesi në iniciativë thekson se pronarët e vërtetë të parave të mbledhura në bazë të një fondi solidariteti – ndihmës pas vdekjes janë pensionistët që janë anëtarë të Unionit të Shoqatave të Pensionistëve dhe me një zgjidhje të tillë ligjore ata nuk mund të disponojnë vetë me ato fonde. Në përputhje me sa më sipër, parashtruesi propozon që Gjykata të inicojë procedurë për të vlerësuar kushtetutshmërinë e neneve 115, 116 dhe 117, dhe t’i shfuqizojë ato, gjë që do t’u mundësonte pronarëve të vërtetë të parave të mbledhura në bazë të fondit të solidaritetit – ndihmës pas vdekjes të disponojnë me to dhe t’i shpenzojnë për anëtarët e tyre.

Në seancë, Gjykata përcaktoi se neni 115 i kontestuar përcakton mënyrën e mbajtjes dhe pagesës së fondeve nga pensioni i përfituesve të pensioneve, për të siguruar fondet e nevojshme për pagesën e përfitimeve në rast vdekjeje dhe tarifave të anëtarësimit. Neni 116 i kontestuar rregullon mënyrën e ndarjes së përfitimeve në rast vdekjeje dhe tarifave të anëtarësimit nga pensioni i përfituesve të pensioneve, si dhe se shuma e mbajtjes për përfitimet në rast vdekjeje dhe tarifat e anëtarësimit, shuma dhe mënyra e pagesës së përfitimeve në rast vdekjeje rregullohen me një akt të organizatës së regjistruar të sindikatave të shoqatave të pensionistëve. Neni 117 i kontestuar përcakton që shërbimi profesional i Fondit, përmes njësive të tij rajonale, kryen pagesën e përfitimeve në rast vdekjeje, mënyrën e paraqitjes së kërkesës për pagesë, si dhe që kërkesa të paraqitet në një formular të përcaktuar nga Ministri i Politikës Sociale, Demografisë dhe Rinisë.

III

Në përputhje me nenin 8 paragrafi 1 alinetë 3 dhe 8 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, sundimi i së drejtës, si dhe humanizmi, drejtësia sociale dhe solidariteti, janë ndër vlerat themelore të rendit kushtetues të Republikës së Maqedonisë së Veriut.

Sipas nenit 38 alineja 2 të Aktit të Gjykatës, Gjykata Kushtetuese do ta hedhë poshtë iniciativën nëse tashmë ka vendosur për të njëjtën çështje dhe nuk ka baza për një vendim tjetër.

Në rastin konkret, kërkohet vlerësim i kushtetutshmërisë së neneve 115, 116 dhe 117 të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 dhe 245/2018 dhe „ Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.180/2019, 275/2019, 31,20 267/2020, 67/2022, 79/2023 dhe 193/2023).

Duke marrë parasysh praktikën kushtetuese-gjyqësore, nenet e kontestuara kanë qenë objekt vlerësimi para Gjykatës Kushtetuese në disa raste, respektivisht Gjykata më parë ka vendosur për kushtetutshmërinë e neneve të kontestuara në dy raste. Gjykata Kushtetuese, me Aktvendimin u.nr.15/2013 të datës 25.09.2013, nuk ka inicuar procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së tyre. Sipas qëndrimit të Gjykatës, neni i kontestuar i Ligjit nuk ka qenë në kundërshtim me dispozitat e nenit 8 paragrafi 1 alinetë 3, 6 dhe 8, nenit 30 dhe nenit 51 të Kushtetutës. Në aktvendimin e lartpërmendur, objekt i vlerësimit kushtetues-gjyqësor ka qenë pretendimet për mospërputhjen e dispozitave të kontestuara të neneve 115, 116 dhe 117 të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor me nenin 20 të Kushtetutës, dhe duke vendosur mbi meritat e çështjes së lartpërmendur, Gjykata, duke marrë parasysh pretendimet në iniciativë, ka vlerësuar se dispozitat e kontestuara nuk janë në kundërshtim me nenin 20 të Kushtetutës, prandaj nuk e ka inicuar procedurën.

Me Aktvendimin u.nr.157/2017 të datës 17.10.2018, Gjykata nuk ka inicuar procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së nenit 116 të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor, dhe ka përcaktuar se çështja e përputhshmërisë së nenit 116 të kontestuar të Ligjit me nenin 8, alineja 6 dhe nenin 30, paragrafi 3 të Kushtetutës nuk mund të ngrihet, ndërsa me Aktvendimin u.nr.5/2022 të datës 11 maj 2022, Gjykata hodhi poshtë iniciativën për të inicuar procedurën për vlerësimin e kushtetutshmërisë së neneve 115, 116 dhe 117 të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor.

Lidhur me pretendimet në iniciativë se dispozitat e kontestuara janë në kundërshtim me nenin 1 të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor dhe me Ligjin për Shoqatat dhe Fondacionet, ato nuk mund t’i nënshtrohen kontrollit kushtetues-gjyqësor, sepse Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë së Veriut nuk është kompetente të vendosë për pajtueshmërinë e ndërsjellë të dispozitave ligjore me dispozitat e një ligji tjetër ose të të njëjtit ligj, por është kompetente të vendosë për pajtueshmërinë e ligjeve me Kushtetutën, në përputhje me nenin 110, paragrafi 1 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut.

Duke marrë parasysh se përmbajtja e neneve të kontestuara të Ligjit ka qenë objekt vlerësimi nga Gjykata Kushtetuese në disa raste nga aspekte të ndryshme dhe në rastin konkret nuk ka bazë për një vendimmarrje të ndryshme, Gjykata vlerësoi se janë përmbushur kushtet e nenit 38, alineja 2 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut për hedhjen poshtë të iniciativës.

Bazuar në sa më sipër, Gjykata, vendosi si në dispozitivin e këtij aktvendimi.

KRYETAR
i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut,
dr. Darko Kostadinovski