У.бр.22/2026

Уставен суд на
Република Северна Македонија
У.бр.22/2026
Скопје, 04.02.2026 година

Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите Насер Ајдари, м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска, д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 алинеја 1 од Уставот на Република Северна Македонија, член 36 став 2 и член 73 алинеја 1 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Северна Македонија” бр.115/2024), на седницата одржана на 4 февруари 2026 година, донесе

Р Е Ш Е Н И Е

1. СЕ ПОВЕДУВА постапка за оценување на уставноста на член 14 во делот „претседател на Уставниот суд на Република Македонија,“ и член 15 во делот „судија на Уставниот суд на Република Македонија,“ од Законот за плата и други надоместоци на избрани и именувани лица во Република Македонија („Службен весник на Сoцијалистичка Република Македонија” бр.36/1990; „Службен весник на Република Македонија” бр.44/1990, 11/1991, 38/1991, 23/1997, 37/2005, 84/2005, 121/2007, 161/2008, 92/2009, 42/2010, 97/2010, 162/2010, 11/2012, 145/2012, 170/2013, 139/2014, 45/2018 и 233/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија” бр.51/2023, 65/2023, 51/2024 и 272/2024).

2. СЕ ОПРЕДЕЛУВА рок од 60 дена на Собранието на Република Северна Македонија за измена и/или дополнување на Законот означен во точката 1 од диспозитивот на ова решение, во согласност со ставовите на Судот изнесени во образложението на истото.

3. Ова решение ќе се објави во „Службен весник на Република Северна Македонија“.

Образложение

I

Уставниот суд на Република Северна Македонија, врз основа на член 23 став 4 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија, на работниот состанок одржан на 21 јануари 2026 година, одлучи по сопствена иницијатива да оформи предмет за оценување на уставноста на член 14 во делот „претседател на Уставниот суд на Република Македонија,“ и член 15 во делот „судија на Уставниот суд на Република Македонија,“ од Законот за плата и други надоместоци на избрани и именувани лица во Република Македонија.

II

На седницата Судот утврди дека со член 14 од Законот за плата и други надоместоци на избрани и именувани лица во Република Македонија („Службен весник на Сoцијалистичка Република Македонија” бр.36/1990; „Службен весник на Република Македонија” бр.44/1990, 11/1991, 38/1991, 23/1997, 37/2005, 84/2005, 121/2007, 161/2008, 92/2009, 42/2010, 97/2010, 162/2010, 11/2012, 145/2012, 170/2013, 139/2014, 45/2018 и 233/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија” бр.51/2023, 65/2023, 51/2024 и 272/2024), е определен коефициентот за утврдување на плата за претседателот на Уставниот суд на Република Македонија и потпретседателот на Собранието, којшто изнесува 3,08.

Според член 15 од истиот закон, коефициентот за утврдување на плата на член на Владата, претседател на работно тело на Собранието, судија на Уставниот суд на Република Македонија, гувернер на Народната банка на Република Македонија, државен правобранител на Македонија, народниот правобранител, секретар на Собранието и секретар на Владата, изнесува до 2,85.

III

Владеењето на правото, поделбата на државната власт на законодавна, извршна и судска и почитувањето на општо прифатените норми на меѓународното право, согласно со член 8 став 1 алинеи 3, 4 и 11 од Уставот, се темелни вредности на уставниот поредок на Република Северна Македонија.

Во Република Северна Македонија, законите мораат да бидат во согласност со Уставот, а сите други прописи со Уставот и со закон, при што секој е должен да ги почитува Уставот и законите, согласно со член 51 од Уставот.

Согласно со член 68 став 1 алинеја 2 од Уставот, Собранието на Република Северна Македонија донесува закони и дава автентично толкување на законите.

Според член 108 од Уставот, Уставниот суд на Република Северна Македонија е орган на Републиката кој ја штити уставноста и законитоста.

Согласно со член 109 став 1 од Уставот, Уставниот суд го сочинуваат девет судии, чијшто начин на избор и мандат дополнително ја потенцираат неговата посебна и автономна положба во уставниот поредок.

Во член 110 од Уставот е уредено дека Уставниот суд на Република Северна Македонија одлучува за согласноста на законите со Уставот; одлучува за согласноста на другите прописи и на колективните договори со Уставот и со законите; ги штити слободите и правата на човекот и граѓанинот што се однесуваат на слободата на уверувањето, совеста, мислата и јавното изразување на мислата, политичкото здружување и дејству­вање и забраната на дискриминација на граѓаните по основ на пол, раса, верска, национална, социјална и политичка припад­ност; решава за судирот на надлежностите меѓу носителите на законодавната, извршната и судската власт; решава за судирот на надлежностите меѓу органите на Репуб­ликата и единиците на локалната самоуправа; одлучува за одговорноста на претседателот на Републиката; одлучува за уставноста на програмите и статутите на поли­тичките партии и на здруженијата на граѓаните и одлучува и за други прашања утврдени со Уставот.

Законот за плата и други надоместоци на избрани и именувани лица во Република Македонија, во член 1 став 1 определува дека право на плата во месечен износ за вршење на функцијата имаат претседателот на Републиката, функционерите избрани од редот на пратениците, функционерите и лицата кои ги избира или именува Собранието, како и функционерите кои ги именува претседателот на Републиката и Владата. Согласно со член 2 став 1 од овој закон, платата на наведените функционери и раководни работници ја утврдува Собранието или телото што ќе го овласти.

Во член 14 од Законот е утврдено дека коефициентот за утврдување на плата за претседателот на Уставниот суд на Република Македонија и потпретседателот на Собранието изнесува 3,08, додека согласно со член 15 од истиот, коефициентот за утврдување на плата на член на Владата, претседател на работно тело на Собранието, судија на Уставниот суд на Република Македонија, гувернер на Народната банка, државниот правобранител, народниот правобранител, секретарот на Собранието и секретарот на Владата изнесува до 2,85.

IV

Од изнесените уставни одредби произлегува дека владеењето на правото и поделбата на државната власт на законодавна, извршна и судска како темелни вредности на уставниот поредок се нераскинливо поврзани со принципот на самостојност и независност на судството.

Принципот на поделбата на власта подразбира таква организација на државната власт во која трите власти (законодавна, извршна и судска) се вршат независно една од друга, со контролни механизми што не дозволуваат доминација на едната власт врз другите две. Иако Уставот на Република Северна Македонија не содржи посебни одредби за финансирањето на судството, од општиот принцип за самостојност и независност на судството произлегува дека и материјалната независност на судиите, претставува значаен аспект на независноста на судството, при што начинот на уредување на платите на судиите и другите надоместоци се значаен елемент за гаранција на нивната индивидуална независност.

Неспорно е дека Уставниот суд не е дел од организацијата на државната власт во која спаѓа судството, туку е посебен орган на Републиката којшто ја штити уставноста и законитоста, но во суштина може да се каже дека врши т.н.уставно-судска функција во рамки на уставно утврдените надлежности, меѓу кои спаѓаат одлучувањето за согласноста на законите со Уставот, согласноста на другите прописи и на колективните договори со Уставот и со законите, како и одлучувањето за слободите и правата на човекот и граѓанинот.

Притоа, имајќи ја предвид целината на Уставот, неспорно произлегува дека уставотворецот на ист начин обезбедил претпоставки за независноста на судиите, обвинителите и уставните судии и во смисла на тоа уредил дека судиската функција е неспојлива со членување во политичка партија или со вршење на друга јавна функција или професија утврдена со закон (Амандман XXVII точка 2 на Уставот), функцијата избран член на Судскиот совет е неспојлива со членување во политичка партија или со вршење на други јавни функциии и професии утврдени со закон (Амандман XXVIII точка 1 став 10 на Уставот) и функцијата Јавен обвинител на Република Северна Македонија и јавен обвинител е неспојлива со членување во политичка партија или со вршење на други јавни функциии и професии утврдени со закон (Амандман XXX точка 1 став 10 на Уставот).

Токму во насока на обезбедување на статусната и функционалната независност на судиите на Уставниот суд, уставотворецот со член 111 од Уставот ги утврдува гаранциите за остварување на истата на начин што предвидува имунитет, неспојливост на функцијата судија на Уставниот суд со вршење друга јавна функција и професија или со членување во политичка партија, утврдување на основите за престанок и разрешување со Уставот итн.

Оттука, ваквата уставна поставеност на Уставниот суд како орган на Републиката којшто ја штити уставноста и законитоста, надвор од системот на класичната поделба на власта, не претставува само формална карактеристика, туку и суштинска гаранција за неговата самостојност и независност. Токму таа поставеност му овозможува на Судот да ја врши својата функција како чувар на Уставот и заштитник на уставноста и законитоста. Тоа значи дека секое законодавно постапување што директно или индиректно ја засега независноста и самостојноста на Уставниот суд мора да се оценува според најстроги уставни стандарди, имајќи предвид дека Судот внимава на начелото на поделба на власта и на принципот на рамнотежа и заемна контрола меѓу законодавната, извршната и судската власт, при што преку своите конечни, извршни и општозадолжителни одлуки ги контролира актите и дејствијата на сите државни власти во смисла на нивна усогласеност со Уставот.

Во околности на непостоење на посебен Закон за Уставниот суд поради отсуството на уставен основ за донесување ваков закон, неспорно е дека уредувањето на платите на судиите на Уставниот суд е materiae legis, односно прашање што е во исклучив домен на законодавната власт. Во смисла на ова, неспорно е дека законодавецот има право да ги определува платите во јавниот сектор, вклучително и платите на носителите на јавните функции, меѓу кои се и судиите на Уставниот суд. Но, притоа законодавецот не може и не смее да ја игнорира уставната поставеност на Уставниот суд и уставните судии кои имаат најцврсти можни гаранции за нивната независност и самостојност.

Имајќи го предвид фактот дека од содржината на членовите 14 и 15 од Законот за плата и други надоместоци на избрани и именувани лица во Република Македонија, произлегува дека коефициентот за утврдување плата за претседателот на Уставниот суд е ист со коефициентот на потпретседателот на Собранието, додека коефициентот за утврдување плата на судија на Уставниот суд е ист со член на Владата, претседател на работно тело на Собранието, гувернер на Народната банка, државниот правобранител, народниот правобранител, секретарот на Собранието и секретарот на Владата, несомнено произлегува дека со наведените одредби платите на претседателот и судиите на Уставниот суд се уредуваат во ист нормативен режим и со иста законска логика како платите на другите носители на јавни функции од законодавната, извршната, монетарната власт итн.

Со цел обезбедување на вистинска и ефективна независност на уставните судии, имајќи ја предвид уставната поставеност на Уставниот суд како единствен орган на Републиката којшто ја штити уставноста и законитоста, како и словото и намерата на уставотворецот, Судот оцени дека е неприфатливо прашањето за нивните плати – како елемент нераскинливо поврзан со нивниот статус, да биде уредено со исти критериуми за определување на коефициентите за утврдување на платите како и платите на другите носители на јавни функции, бидејќи таквиот пристап ја неутрализира уставната специфика и заштитната функција на нивниот статус. Независноста на Судот не е декларативна, туку подразбира реални институционални гаранции, меѓу кои значајно место зазема материјалниот статус на уставните судии. Платата и начинот на нејзиното утврдување се составен дел од тие гаранции и при нивното уредување законодавецот е должен да ја има предвид целината на Уставот и начинот на кој уставотворецот го поставил Уставниот суд во уставноправниот поредок.

Оттука, Уставниот суд може да ја исполнува својата улога само во услови кога неговата независност и самостојност и сè што може да влијае на истите, се целосно загарантирани. Ваквата уредена независност и самостојност на Уставниот суд не претставува цел сама по себе, туку неопходен услов за обезбедување на супрематијата на Уставот, за ефикасна заштита на основните слободи и права, како и гаранција на принципот на поделба на власта, односно на владеењето на правото.

Дополнително, разгледувајќи го прашањето за повторното намалување на коефициентите на платите на судиите од судската власт, Судот утврди став дека ваквото постапување од страна на законодавецот не е во согласност со меѓународните стандарди во оваа област. Имено, Уставниот суд во Решението У.бр.21/2025 и У.бр.52/2025 од 24 декември 2025 година укажа дека „повторното намалување на коефициентите на платите на судиите, според мислењето на Судот, исто така не е во согласност со меѓународните стандарди во оваа област, посебно со Европската повелба за статусот на судиите според која „судските плати мора да бидат адекватни, за да се обезбеди вистинска економска независност и тие не смеат да бидат намалени за време на нивниот мандат“ и дека висината на платата на судијата треба да биде така утврдена за да ги заштити од притисоци коишто имаат за цел влијание врз нивните одлуки со што се загрозува нивната независност и непристрасност, како и со Препораката ЦМ/РЕЦ(2010)12 од 17 ноември 2010 година за независноста, ефикасноста и одговорностите на судиите, во која Комитетот на министри на Советот на Европа укажал дека платите на судиите треба да одговараат на нивната професија и одговорностите и да бидат доволни за да ги заштитат од притисоци заради влијание врз нивните одлуки; и дека треба да се воведат посебни правни правила за заштита од намалување на платите на судиите. Понатаму, Консултативниот совет на европските судии при Советот на Европа во своето Мислење бр.1 укажува дека „особено важно за новите демократии е да постои посебна правна одредба со која ќе бидат гарантирани судските плати од намалување и за да се обезбеди де факто зголемување на платите согласно трошоците на животот“.

Во смисла на наведеното, неспорно е дека гаранциите за независноста на судиите се применуваат и на уставните судии. Впрочем, независноста и самостојноста на Уставниот суд, согласно со меѓународно утврдените стандарди, претставува статусна состојба која е нераскинливо поврзана, меѓу другото, со буџетот на Судот и со платите на уставните судии, при што нивната материјална сигурност не претставува привилегија, туку уставна нужност. Клучна потврда на оваа теза произлегува од Мислењето на Венецијанската комисија, дадено како аmicus curiae, во врска со предмет покренат од Уставниот суд У.бр.159/2010 (по сопствена иницијатива) за системот на плати и надоместоци на избрани и именувани лица во Република Македонија, вклучително и на судиите на Уставниот суд, судиите на редовните судови, јавните обвинители, членовите на Судскиот совет и на Советот на јавни обвинители, (CDL-AD(2010)038), усвоено на пленарната седница на Венецијанската комисија одржана на 17 и 18 декември 2010 година. Во ова мислење, Венецијанската комисија нагласува дека не е во согласност со положбата на Уставниот суд тој да се смета за нешто друго освен суд на кој му припаѓа принципот на судска независност, и тоа со засилено дејство (a fortiori).

Оттука, Судот оцени дека уредувањето на платите на судиите на Уставниот суд во ист нормативен режим, кој подразбира идентични критериуми и поистоветување на природата на нивните уставно утврдени надлежности со надлежностите на другите носители на јавни функции, претставува суштествена повреда на владеење на правото како темелна вредност на уставниот поредок. Ваквиот пристап води кон негирање на институционалната и функционалната автономија на Уставниот суд и ја релативизира неговата уставна положба како посебен орган на Републиката којшто ја штити уставноста и законитоста.

Поради наведеното, Судот оцени дека основано може да се постави прашањето за согласноста на член 14 во делот „претседател на Уставниот суд на Република Македонија,“ и член 15 во делот „судија на Уставниот суд на Република Македонија,“ од Законот за плата и други надоместоци на избрани и именувани лица во Република Македонија со член 8 став 1 алинеи 3 и 11, членовите 51 и 108 од Уставот на Република Северна Македонија.

Во однос на точка 2 од диспозитивот на ова решение, имајќи ја предвид содржината на член 36 став 2 од Актот на Уставниот суд, истата се однесува на измена и/или дополнување на Законот за плата и други надоместоци на избрани и именувани лица во Република Македонија. Меѓутоа, Судот оцени дека во овој дел е потребно да укаже на други можни нормативни решенија коишто би обезбедиле уставна усогласеност и системска конзистентност истовремено, при што Судот неспорно го признава уставното право на законодавецот да ги уредува платите во јавниот сектор, вклучително и платите на носителите на јавни функции, меѓу кои спаѓаат и судиите на Уставниот суд.

Во оваа смисла, при разгледувањето на прашањето за коефициентите за утврдување на платите на судиите на Уставниот суд, Судот ја имаше предвид целокупната нормативна рамка што го уредува материјалниот статус на судиите во рамки на судската власт, како и законското уредување на платите на другите носители на јавни функции. Врз основа на ваквата сеопфатна анализа, Судот оцени дека материјалниот статус на судиите на Уставниот суд, вклучително и прашањето за нивните плати, по својата правна природа претставува статусно прашање од уставен карактер кое бара посебен, автономен и системски конзистентен нормативен пристап, усогласен со уставната положба, надлежностите и улога на Уставниот суд како посебен орган на Републиката кој ја штити уставноста и законитоста. Оттука, Судот смета дека уставно најсоодветно и системски најконзистентно решение е донесување посебен Закон за платите на судиите на Уставниот суд, со кој прашањето за нивниот материјален статус би се уредило на начин што целосно ја одразува институционалната и функционалната автономија на Уставниот суд.

Како алтернативен, но уставно прифатлив пристап, под услов да се почитува уставната специфика на уставносудиската функција и да се избегне нејзино поистоветување со другите носители на јавни функции, Судот смета дека коефициентите за утврдување на платите на судиите на Уставниот суд можат да се уредат и во рамки на Законот за плата и други надоместоци на избрани и именувани лица во Република Македонија, исклучиво преку посебна и јасно издвоена норма, која недвосмислено ќе ја нагласи нивната уставна посебност.

Како последна можност со преоден карактер, Судот смета дека коефициентите за утврдување на платите на судиите на Уставниот суд би можеле да се уредат и во посебна глава во Законот за платите на судиите, при што неопходно е да се изврши и соодветна интервенција во насловот на Законот, кој јасно би ја одразувал оваа нормативна диференцијација, чијшто назив би бил „Закон за платите на судиите и судиите на Уставниот суд“.

Конечно, според Судот, сите наведени можности треба да се третираат како временски и преодни решенија, сѐ до моментот кога ќе се создадат уставни и политичко-правни услови за донесување закон за Уставниот суд, во согласност со доминантната светска и европска практика. Со ваквиот закон би се обезбедило целосно и системско уредување на работата на Уставниот суд преку операционализација на уставните норми, вклучително и во делот на материјалниот статус и платите на уставните судии, на кои се однесуваат и заземените ставови на Судот во конкретниот случај.

V

Врз основа на наведеното, Судот, со мнозинство гласови, одлучи како во диспозитивот на ова решение.

ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски