У.бр.269/2024 – Уставен суд на Република Северна Македонија

Уставен суд на
Република Северна Македонија
У.бр.269/2024
Скопје, 24.09.2025 година

Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите Насер Ајдари, м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Јадранка Дабовиќ-Анастасовска, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 од Уставот на Република Северна Македонија и член 73 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.115/2024), на седницата одржана на 24 септември 2025 година, донесе

Р Е Ш Е Н И Е

НЕ СЕ ПОВЕДУВА постапка за оценување на уставноста на член 3 став 1 алинеја 4 од Законот за наставниците и стручните соработници во основните и средните училишта („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.161/2019).

Образложение

Манчо Манчев од Кавадарци, до Уставниот суд на Република Северна Македонија, поднесе иницијатива за поведување постапка за оценување на уставноста на оспорената одредба од Законот означен во диспозитивот на ова решение.

Според наводите во иницијативата, критериумите за кандидат за наставник во оспорената одредба не се прецизирани, бидејќи не е предвиден начинот на кој ќе се изврши проверка на познавањето на македонскиот јазик и неговото кирилско писмо и јазикот и писмото на кој ќе се изведува наставата, но и не е посочен материјалот потребен за подготовка за исполнување на овој услов.

Подносителот смета дека оспорената одредба е двосмислена и нејасна, што може да доведе до арбитрарност, злоупотреба и нарушување на начелото на владеење на правото, принципот на правна сигурност на граѓаните и еднаквост пред законот.

Врз основа на изнесеното, подносителот смета дека со оспорената одредба од Законот се повредува Амандманот XXI на Уставот со кој е заменет член 15 од Уставот, како и член 50 став 2 од Уставот, поради што му предлага на Уставниот суд да ја укине оспорената одредба.

На седницата Судот утврди дека во член 3 став 1 алинеја 4 од Законот за наставниците и стручните соработници во основните и средните училишта („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.161/2019) е предвидено дека наставник во основно и средно училиште може да биде лице кое, меѓу другото, го познава македонскиот јазик и неговото кирилско писмо и јазикот и писмото на кој ќе ја изведува наставата.

III

Според член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот на Република Северна Македонија, владеењето на правото е темелна вредност на уставниот поредок.

Согласно точка 1 на Амандманот XXI на Уставот на Република Северна Македонија се гарантира правото на жалба или друг вид на правна заштита против одлуките донесени во постапка во прв степен, пред суд. Правото на жалба или друг вид на правна заштита против поединечни правни акти донесени во постапка во прв степен пред орган на државната управа или организација и друг орган што врши јавни овластувања се уредува со закон.

Според член 50 став 2 од Уставот, се гарантира судска заштита на законитоста на поединечните акти на државната управа и на другите институции што вршат јавни овластувања.

Согласно со член 110 алинеја 1 од Уставот, Уставниот суд на Република Северна Македонија, одлучува за согласноста на законите со Уставот.

Законот за наставниците и стручните соработници во основните и средните училишта во член 1 определува дека со овој закон се уредуваат условите за вршење на професијата наставник и стручен соработник во основните и средните училишта во Република Северна Македонија, начинот на засновање на работниот однос, категориите на наставници и стручни соработници, работните задачи, континуираното стручно усовршување (професионален развој), напредувањето во звања (кариерен развој) и одземање на звање.

Во член 3 став 1 од Законот се утврдени условите што треба да ги исполнува едно лице за да биде наставник во основно и средно училиште, а според алинеја 4 којашто е предмет на оспорување со иницијативата, еден од условите е да го познава македонскиот јазик и неговото кирилско писмо и јазикот и писмото на кој ќе ја изведува наставата.

Член 3 став 5 од Законот предвидува дека директорот на основното односно средното училиште формира комисија составена од три члена од редот на воспитно-образовниот кадар вработен во училиштето која врши проверка на познавањето на јазикот на наставниците од ставот 1 на овој член, освен наставниците за предметот македонски јазик .

Тргнувајќи од анализата на изнесените законски одредби од Законот за наставниците и стручните соработници во основните и средните училишта, неспорно е дека законодавецот генерално ги дефинирал потребните услови за вршење работа како наставник во основно и средно училиште. Имајќи го предвид контекстот, содржината и поврзаноста на наведените законските одредби неспорно произлегува дека оспорената одредба понатаму е разработена во член 3 став 5 од Законот. Од цитираните законски одредби јасно и недвосмислено произлегува дека комисија составена од три члена од редот на воспитно-образовниот кадар вработен во училиштето ја врши проверката на познавањето на бараниот јазик за наставниците.

Дејноста на основното образование е од посебен јавен интерес, согласно со член 1 став 2 од Законот за основното образование („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.161/2019, 229/2020, 3/2025 и 74/2025). Исто така, согласно со член 2 став 4 од Законот за средното образование („Службен весник на Република Македонија” бр.44/1995, 24/1996, 34/1996, 35/1997, 82/1999, 29/2002, 40/2003, 42/2003, 67/2004, 55/2005, 113/2005, 35/2006, 30/2007, 49/2007, 81/2008, 92/2008, 33/2010, 116/2010, 156/2010, 18/2011, 51/2011, 6/2012, 100/2012, 24/2013, 41/2014, 116/2014, 135/2014, 10/2015, 98/2015, 145/2015, 30/2016, 127/2016, 67/2017 и 64/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија” бр.161/2013, 76/2020, 229/20, 269/2023, 78/2025 и 132/2025), дејноста што се остварува во средното училиште е од јавен интерес и се врши како јавна служба. Употребата на македонскиот јазик како службен јазик е право и должност на граѓаните на Република Северна Македонија, согласно со член 1 став 2 од Законот за употребата на македонскиот јазик („Службен весник на Република Северна Македонија” бр.21/2024,14/2025 и 101/2025), а македонскиот стандарден јазик и неговото кирилско писмо задолжително се употребуваат во јавните установи и институции, согласно со член 6 став 1 од овој закон.

Имајќи ги предвид изнесените причини за оспорување во иницијативата, Судот утврди дека со уредувањето во оспорената одредба од Законот, не може да се доведе во прашање владеењето на правото како темелна вредност на уставниот поредок на Република Северна Македонија.

Во иницијативата не се содржани причини за повреда на Амандман XXI со кој е заменет член 15 од Уставот и член 50 став 2 од Уставот на кои се повикува подносителот, ниту пак оспорената одредба може уставно да се оценува со наведените одредби, како и со начелото на еднаквост пред законот. По однос на принципот на еднаквост, законодавецот има уставно овластување со закон да ги уредува прашањата за вреднување кандидати за засновање на работен однос како наставници во основни и средни училишта, што еднакво се однесува на сите кои се во иста ситуација што не имплицира нееднаков третман на кандидатите за наставник.

Иницираното прашање дека во оспорената одредба не се посочува потребниот материјал од кој кандидатот би го усполнил предвидениот услов, претставува барање за оценка на уставност на прашања кои не се содржани во оспорената одредба. Оценувањето дали одредбата треба да содржи нешто што според подносителот требало да содржи излегува надвор од надлежностите на Уставниот суд кој одлучува за согласноста на законските одредби со уставните одредби според нивната содржина, а не според содржина којашто ја нема.

Врз основа на уставно-судската анализа, Судот утврди дека не може основано да се постави прашањето за согласноста на оспорената одредба од Законот за наставниците и стручните соработници во основните и средните училишта со член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот.

Врз основа на наведеното, Судот, одлучи како во диспозитивот на ова решение.

ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски

* * *

Gjykata Kushtetuese e
Republikës së Maqedonisë së Veriut
U.nr.269/2024
Shkup, 24.09.2025

Gjykata Kushtetue e Republikës së Maqedonisë së Veriut, në përbërje të Kryetarit të Gjykatës, dr. Darko Kostadinovski dhe gjykatësve Naser Ajdari, mr.Tatjana Vasiq-Bozaxhieva, dr.Jadranka Daboviq-Anastasovska, dr. Osman Kadriu, Dobrilla Kacarska, dr. Ana Pavllovska-Daneva dhe mr. Fatmir Skender, në bazë të nenit 110 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenit 73 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.115/2024), në mbledhjen e mbajtur më 24 shtator 2025, miratoi

A K T V E N D I M

NUK INICOHET Procedura për vlerësimin e kushtetutshmërisë së nenit 3 paragrafi 1 alineja 4 të Ligjit për mësimdhënësit dhe bashkëpunëtorët profesionalë në shkollat fillore dhe të mesme (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr.161/2019).

Arsyetim

Manço Mançev nga Kavadari, parashtroi iniciativë në Gjykatën Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut për të inicuar procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së dispozitës së kontestuar të Ligjit të shënuar në pjesën dispozitive të këtij vendimi.

Sipas pretendimeve në iniciativë, kriteret për kandidat për mësues në dispozitën e kontestuar nuk janë specifikuar, pasi nuk do të sigurohet mënyra se si do të sigurohet njohja e gjuhës maqedonase dhe shkrimit të saj cirilik dhe gjuhës dhe shkrimit në të cilin do të zhvillohet mësimi, por nuk është theksuar materiali i nevojshëm për përgatitjen për përmbushjen e këtij kushti.

Parashtruesi i kërkesës konsideron se dispozita e kontestuar është me dy kuptime dhe e paqartë, gjë që mund të çojë në arbitraritet, abuzim dhe shkelje të parimit të sundimit të së drejtës, parimit të sigurisë juridike të qytetarëve dhe barazisë para ligjit.

Bazuar në sa më sipër, parashtruesi i kërkesës konsideron se dispozita e kontestuar e Ligjit shkel Amendamentin XXI të Kushtetutës, me të cilin zëvendësohet nenin 15 i Kushtetutës, si dhe nenin 50, paragrafi 2 të Kushtetutës, dhe për këtë arsye i propozon Gjykatës Kushtetuese të shfuqizojë dispozitën e kontestuar.

Në seancë, Gjykata përcaktoi se neni 3, paragrafi 1, alineja 4 e Ligjit për mësimdhënësit dhe bashkëpunëtorët profesionalë në shkollat fillore dhe të mesme (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 161/2019) parashikon që mësimdhënës në shkollë fillore dhe të mesme mund të jetë personi i cili, ndër të tjera, e njeh gjuhën maqedonase dhe shkrimin e saj cirilik, si dhe gjuhën dhe shkrimin në të cilin do të realizojë mësim.

III

Sipas nenit 8, paragrafi 1, alineja 3 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, sundimi i së drejtës është vlerë themelore e rendit kushtetues.

Sipas pikës 1 të Amendamentit XXI të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, garantohet e drejta e ankesës ose mbrojtja tjetër ligjore kundër vendimeve të marra në një procedurë të shkallës së parë, para gjykatës. E drejta e ankesës ose mbrojtja tjetër ligjore kundër akteve individuale ligjore të marra në një procedurë të shkallës së parë para një organi ose organizate të administratës shtetërore dhe një organi tjetër që ushtron autorizime publike rregullohet me ligj.

Sipas nenit 50, paragrafi 2 të Kushtetutës, garantohet mbrojtja gjyqësore e ligjshmërisë së akteve individuale të administratës shtetërore dhe institucioneve të tjera që ushtrojnë autorizime publike.

Në pajtim me nenin 110, alineja 1 të Kushtetutës, Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë së Veriut vendos për përputhshmërinë e ligjeve me Kushtetutën.

Ligji për mësimdhënësit dhe bashkëpunëtorët profesionalë në shkollat fFillore dhe të mesme, në nenin 1, përcakton se ky Ligj rregullon kushtet për ushtrimin e profesionit të mësimdhënësit dhe bashkëpunëtorit profesional në shkollat fillore dhe të mesme në Republikën e Maqedonisë së Veriut, mënyrën e themelimit të marrëdhënies së punës, kategoritë e mësimdhënësve dhe bashkëpunëtorëve profesionalë, detyrat e punës, zhvillimin e vazhdueshëm profesional (zhvillimin profesional), avancimin në tituj (zhvillimin e karrierës) dhe heqjen e titullit.

Në nenin 3, paragrafi 1 të Ligjit përcaktohen kushtet që një person duhet të plotësojë për të qenë mësimdhënës në shkollat fillore dhe të mesme, dhe sipas alinesë 4, që është objekt i iniciativës, një nga kushtet është të njohë gjuhën maqedonase dhe shkrimin e saj cirilik dhe gjuhën dhe shkrimin në të cilin do të realizojë mësim.

Neni 3, paragrafi 5 i Ligjit përcakton se drejtori i shkollës fillore ose të mesme do të formojë një komision të përbërë nga tre anëtarë nga radhët e stafit arsimor të punësuar në shkollë, i cili do të kontrollojë njohuritë e gjuhës së mësimdhënësve nga paragrafin 1 të këtij neni, përveç mësimdhënësve të lëndës gjuha maqedonase.

Bazuar në analizën e dispozitave ligjore të përmendura të Ligjit për mësimdhënësit dhe bashkëpunëtorët profesionalë në shkollat fillore dhe të mesme, është e pakontestueshme se ligjvënësi në përgjithësi i ka përcaktuar kushtet e nevojshme për të punuar si mësimdhënës në shkollat fillore dhe të mesme. Duke marrë parasysh kontekstin, përmbajtjen dhe lidhjen e dispozitave ligjore të përmendura, është e pakontestueshme se dispozita e kontestuar është elaboruar më tej në nenin 3, paragrafi 5 të Ligjit. Nga dispozitat ligjore të cituara rrjedh qartë dhe pa mëdyshje se një komision i përbërë nga tre anëtarë nga radhët e personelit arsimor të punësuar në shkollë kryen verifikimin e njohurive të gjuhës së kërkuar për mësimdhënësit.

Veprimtaria e arsimit fillor është me interes të veçantë publik, në përputhje me nenin 1, paragrafi 2 të Ligjit për arsimin fillor (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 161/2019, 229/2020, 3/2025 dhe 74/2025). Gjithashtu, në përputhje me nenin 2 paragrafi 4 të Ligjit për arsimin e mesëm (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 44/1995, 24/1996, 34/1996, 35/1997, 82/1999, 29/2002, 40/2003, 42/2003, 67/2004, 55/2005, 113/2005, 35/2006, 30/2007, 49/2007, 81/2008, 92/2008, 33/2010, 116/2010, 156/2010, 18/2011, 51/2011, 6/2012, 100/2012, 24/2013, 41/2014, 116/2014, 135/2014, 10/2015, 98/2015, 145/2015, 30/2016, 127/2016, 67/2017 dhe 64/2018 dhe “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 161/2013, 76/2020, 229/20, 269/2023, 78/2025 dhe 132/2025), aktiviteti që kryhet në shkollën e mesme është me interes publik dhe kryhet si shërbim publik. Përdorimi i gjuhës maqedonase si gjuhë zyrtare është e drejtë dhe detyrë e qytetarëve të Republikës së Maqedonisë së Veriut, në përputhje me nenin 1, paragrafi 2 të Ligjit për përdorimin e gjuhës maqedonase (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 21/2024, 14/2025 dhe 101/2025), dhe gjuha standarde maqedonase dhe shkrimi i saj cirilik janë të detyrueshme në institucionet publike, në përputhje me nenin 6, paragrafi 1 të këtij Ligji.

Duke marrë parasysh arsyet e kontestimit të përmendura në iniciativë, Gjykata përcaktoi se rregullimi në dispozitën e kontestuar të Ligjit nuk mund ta vërë në dyshim sundimin e së drejtës si vlerë themelore e rendit kushtetues të Republikës së Maqedonisë së Veriut.

Në iniciativë nuk përfshihen arsye për shkeljen e Amendamentit XXI, me të cilin zëvendësohet neni 15 i Kushtetutës dhe nenin 50 paragrafi 2 të Kushtetutës, të cilit i referohet parashtruesit dhe as dispozita e kontestuar nuk mund të vlerësohet kushtetutshmërisht me dispozitat e lartpërmendura, si dhe me parimin e barazisë para ligjit. Lidhur me parimin e barazisë, ligjvënësi ka autorizim kushtetues për të rregulluar me ligj çështjet e vlerësimit të kandidatëve për punësim si mësimdhënës në shkollat fillore dhe të mesme, gjë që vlen në mënyrë të barabartë për të gjithë ata që janë në të njëjtën situatë dhe nuk nënkupton trajtim të pabarabartë të kandidatëve për mësimdhënës.

Çështja e iniciuar se dispozita e kontestuar nuk tregon materialin e nevojshëm nga i cili kandidati do të plotësonte kushtin e përcaktuar, përbën një kërkesë për vlerësim të kushtetutshmërisë së çështjeve që nuk përmbahen në dispozitën e kontestuar. Vlerësimi nëse dispozita duhet të përmbajë diçka që, sipas parashtruesit, duhet ta kishte përmbajtur, bie jashtë kompetencës së Gjykatës Kushtetuese, e cila vendos për përputhshmërinë e dispozitave ligjore me dispozitat kushtetuese sipas përmbajtjes së tyre dhe jo sipas përmbajtjes që mungon.

Bazuar në analizën kushtetuese-gjyqësore, Gjykata përcaktoi se çështja e përputhshmërisë së dispozitës së kontestuar të Ligjit për mësimdhënës dhe bashkëpunëtorët profesionalë në shkollat fillore dhe të mesme me nenin 8 paragrafi 1 alineja 3 e Kushtetutës nuk mund të jetë e bazuar.

Bazuar në sa më sipër, Gjykata me shumicë votash vendosi si në dispozitivin e këtij aktvendimi.

KRYETAR
i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut,
dr. Darko Kostadinovski