У.бр.220/2024 – Уставен суд на Република Северна Македонија

Уставен суд на
Република Северна Македонија
У.бр.220/2024
Скопје, 02.07.2025 година

Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите Насер Ајдари, м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Јадранка Дабовиќ-Анастасовска, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска, д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 од Уставот на Република Северна Македонија и член 73 алинеја 3 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Северна Македонија” бр.115/2024), на седницата одржана на 2 јули 2025 година, донесе

Р Е Ш Е Н И Е

СЕ ОТФРЛА иницијативата за поведување постапка за оценување на уставноста на член 35 став 2 во делот „од членот 33 став (1) на овој закон“, член 58 став 2, член 59 став 2, член 66 став 2, член 88 став 6, член 93 став 1 во делот „,најдоцна до завршувањето на истражната постапка“, член 111 став 2 во делот „став (1)“ од Законот за кривичната постапка („Службен весник на Република Македонија“ број 150/2010, 100/2012, 142/2016 и 198/2018).

Образложение

Леонид Трпеноски, адвокат од Скопје, до Уставниот суд на Република Северна Македонија поднесе иницијатива за поведување постапка за оценување на уставноста на член 35 став 2 во делот „од членот 33 став (1) на овој закон“, член 58 став 2, член 59 став 2, член 66 став 2, член 88 став 6, член 93 став 1 во делот „,најдоцна до завршувањето на истражната постапка“, член 111 став 2 во делот „став (1)“ од Законот за кривичната постапка („Службен весник на Република Македонија“ број 150/2010, 100/2012, 142/2016 и 198/2018).

Во иницијативата се наведува дека оспорените одредби се спротивни на член 8 став 1 алинеи 1, 3 и 11 и член 53 од Уставот на Република Северна Македонија и Европската конвенција за заштита на човековите права.

Подносителот на иницијативата бара Уставниот суд да ja оцени уставноста на оспорените одредби од Законот за кривичната постапка како еден од најважните правни прописи во едно демократско општество и развојот на казненото процесно право, кое се остварува преку усогласеноста на законите со Уставот и меѓународните норми особено со одредбите од Европската конвенција за човековите права до степен до кој судската пракса на Европсиот суд за човекови права може да се имплементира врз конкретни кривични постапки на кои се применува овој закон како еден од најважните правни прописи во едно демократско општество засновано на владеењето на правото и заштита на човековите права. Подносителот дава компаративна споредба на концептите од стариот Закон за кривичната постапка, односно мешовита постапка со изразени инквизициони елементи со Законот за кривичната постапка кој сега е на сила и има поблиски елементи на акузаторен модел на кривичната постапка.

Потоа, во иницијативата се изнесуваат причините за оспорување на секоја оспорена одредба од Законот одделно.

Подносителот наведува дека член 35 став 2 од Законот за кривичната постапка онака како што е формулиран содржи една нелогичност бидејќи дозволува да се бара изземање на судијата од релативни причини само до почетокот на главната расправа, макар што постои можност причините за сомнеж во објективноста на членовите на судечкиот совет да се појават во текот на главната расправа и тоа токму од начинот на кој таа се води, разликите во допуштање на одредени прашања и одлучување по приговори на странките, прифаќање или одбивање на доказните предлози и сл.

Во иницијативата се наведува дека дадената можност да се бара изземање од релативни причини до почетокот на главната расправа е рестриктивно и нејасно решение и е во колизија со член 36 став 8 од Законот.

Според подносителот оспорената одредба го ограничува квалитетното и професионално обезбедување правна помош, обврска која произлегува од член 53 од Уставот.

Подносителот во однос на член 58 став 2 од Законот за кривичната постапка, наведува дека постоењето на истиот станало беспредметно, бидејќи со Законот за граѓанска одговорност за навреда и клевета ( „Службен весник на Република Македонија“ бр. 143/2012), навредата стана граѓански деликт. Според член 4 од овој закон, во постапката на утврдување на одговорноста за навреда се применуваат одредбите на Законот за парничната постапка. Истото законско решение е предвидено и со член 4 од новиот Закон за граѓанска одговорност за навреда и клевета („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 251/2022).

Во однос на член 59 став 2 подносителот наведува дека одредбата е нејасна, од причина што во истата е пропишано дека лице со наполнети 18 години не се смета за малолетник, иако во Македонија не може да има „малолетник кој наполнил 18 години”, што значи лице со наполнети 18 години станува полнолетно лице.

Според подносителот, оспорената одредба ваква каква што е, претставува беспредметна и непотребна одредба, и на тој начин нејзиното постоење и штети на правната сигурност поврзана со владеењето на правото како една од темелните вредности на нашиот уставен поредок предвидена во член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот.

Истите наводи подносителот во иницијативата ги наведува и за член 66 став 2 од Законот.

Во однос на член 88 став 6, подносителот ги наведува истите наводи кои се однесуваат на претхотно наведениот член 58 став 2, односно дека постоењето на наведената одредба е бесмислена имајќи предвид дека навредата како кривично дело е веќе декриминализирана и претставува предмет на регулирање на Законот за граѓанска одговорност за навреда и клевета.

Во однос на оспорениот член 93 став 1 во делот „најдоцна до завршувањето на истражната постапка”, подносителот наведува дека со Законот за кривична постапка во член 12 е пропишано дека е забрането од обвинетиот или од друго лице кое учествува во постапката да се изнудува признание или некаква друга изјава. Покрај тоа изречно се предвидува дека доказите прибавени на незаконит начин или со кршење на слободите и правата утврдени со Уставот, законот и меѓународните договори, како и доказите произлезени од нив, не можат да се користат и врз нив не може да се заснова судската одлука.

Според подносителот, тие не може да се користат во ниедна фаза од кривичната постапка, а забрането е на нив да се заснова каква и да било судска одлука и во таа насока уставно неоправдано е што во одредбата отсуствува субјективен рок во кој судијата на претходна постапка би морал да одлучи по предлогот за издвојување на доказите.

Забраната судот да ја заснова пресудата на некакви докази значи дека тој не смее нив да ги користи при донесување на одлуката. Тие не се дел од доказниот супстрат што е основа за донесување на одлуката.

Подносителот наведува дека со пропишување само краен рок за издвојување незаконити докази од списите, кој е објективно долг (до завршување на истрагата, односно по приемот на обвинителниот акт за потврдување, а пред неговата оценка), се овозможува истражниот судија да го искористи материјалот кој содржи незаконски докази за донесување натамошни решенија во претходната постапка како што се решенија за мерки за обезбедување присуство, одземање на имотна корист и слично. Според подносителот одредбата треба да гласи на начин што со истата ќе се предвиди дека доказите треба да се издвојат најбрзо што може, а не до завршување на истражната постапка.

Оттука, според подносителот, делот од оспорената одредба е во судир со член. 8 став 1 алинеи 1, 3 и 11 од Уставот на Република Северна Македонија и член 6 став 1 од Европската конвенција за човекови права.

Во однос на член 111 став 2 во делот „став (1)” подносителот ја цитира истата, односно наведува дека оспорената одредба гласи:

(2) Кога барањето од ставот (1) на овој член го поднесува жртвата на кривичното дело, во барањето ќе наведе дали остварила надоместок или поднела барање согласно со членот 53 став (1) од овој закон.

Во таа насока подносителот наведува дека одредбата во ставот 1 дефинира кој може да поднесе имотноправно барање во кривична постапка. Во ставот 2, додава обврска за жртвата на кривичното дело, во барањето да наведе дали остварила надоместок на материјална и нематеријална штета од државен фонд под услови и на начин пропишан со посебен закон.

Подносителот појаснува дека таквото право за жртвата на кривичното дело е предвидено во член 53 став 3 од Законот за кривичната постапка, а не во член 53 став 1 на кој упатува член 111 став 2 и од таа причина истата е во спротивност со владеењето на правото, како една од темелните вредности на уставниот поредок предвидена во член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот.

Имајќи го предвид горенаведеното, подносителот бара Судот да поведе постапка за оценување на уставноста на оспорените одредби.

На седницата Судот утврди дека согласно член 35 став 2 од Законот за кривичната постапка („Службен весник на Република Македонија“ број 150/2010, 100/2012, 142/2016 и 198/2018), странките можат да поднесат барање за изземање до почетокот на главната расправа, а ако за причината за изземањето од членот 33 став (1) на овој закон дознале подоцна, барањето го поднесуваат веднаш по дознавањето.

Со член 58 став 2 од истиот закон е пропишано дека ако е поднесена приватна тужба поради кривичното дело навреда, обвинетиот до завршувањето на главната расправа и по истекот на рокот од ставот (1) на овој член може да поднесе тужба против тужителот кој истовремено му ја возвратил навредата (противтужба). Во ваков случај судот донесува една пресуда.

Член 59 став 2 пропишува дека малолетник кој наполнил 18 години може и самиот да поднесе предлог или приватна тужба.

Со член 66 став 2 е пропишано дека оштетениот кој наполнил 18 години е овластен самиот да дава изјави и да презема дејствија во постапката.

Член 88 став 6 предвидува дека казнувањето според ставот (1) на овој член не влијае врз гонењето и изрекувањето на казната за кривичното дело извршено со навредата.

Со член 93 став 2 е уредено дека кога во овој закон е определено дека врз некој доказ не може да се заснова судската одлука, судијата на претходната постапка, по службена должност или по предлог на странките, ќе донесе решение за издвојување на тој доказ од списите, најдоцна до завршувањето на истражната постапка. По подигањето на обвинителниот акт, решение за издвојување на доказ донесува советот за оцена на обвинителниот акт. Против ова решение е дозволена посебна жалба по која одлучува повисокиот суд.

Според член 111 став 2 од истиот закон, кога барањето од ставот (1) на овој член го поднесува жртвата на кривичното дело, во барањето ќе наведе дали остварила надоместок или поднела барање согласно со членот 53 став (1) од овој закон.

III

Една од основните надлежности на Уставниот суд е неговата контрола на усогласеноста на сите правни акти со Уставот пропишана во член 110 алинеја 1, која се однесува на начелото на уставност што подразбира постоење на правни правила кодифицирани и систематизирани во највисоко рангираниот правен акт во државата.

Согласно со член 38 алинеја 1 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија, Уставниот суд ќе ја отфрли иницијативата ако не е надлежен да одлучува за барањето.

Со алинеја 2 од истиот член Уставниот суд ќе ја отфрли иницијативата ако за истата работа веќе одлучувал, а нема основи за поинакво одлучување.

Според алинејата 3 на истиот член, Судот ќе ја отфрли иницијативата ако постојат други процесни пречки за одлучување по иницијативата.

Во конкретниот случај, се оспорува Законот за кривичната постапка („Службен весник на Република Македонија“ број 150/2010, 100/2012, 142/2016 и 198/2018), односно, уставноста на одредени одредби од истиот.

Имајќи ја предвид структурата на целината на Законот за кривичната постапка наспрема уставната уреденост, произлегува дека станува збор за системски процесен закон, донесен со двотретинско мнозинство кој содржи правна уреденост меѓу другото и на слободите и правата на човекот и граѓанинот во кривичната постапка што е во рамки на определбите утврдени во Уставот на Република Северна Македонија за владеењето на правото, правната заштита на сопственоста, почитување на општо прифатените норми на меѓународното право, презумцијата на невиност, правото на жалба, неповредливоста на домот и правото на сопственост, начелото на еднаквост на граѓаните пред Уставот и законите, како и самостојноста и независноста на адвокатурата како јавна служба што обезбедува правна помош. Тоа се вредности уредени во член 8 став 1 алинеите 1, 3, 6 и 11, член 13 став 2, Амандманот XXI, членовите 26, 30, 51 и 53 од Уставот, како и во рамки на меѓународноправните стандарди определени во Европската конвенција за заштита на човековите права и основни слободи за правото на слобода, правото на правична судска постапка, правото на почитување на приватниот и семејниот живот, правото на сопственост (членовите 6 и 8 од Конвенцијата и член 1 од Протоколот 1 кон Конвенцијата), а на кои уставни и конвенциски определби упатува подносителот на иницијативата.

Имајќи предвид дека во предметната иницијатива член 35 став 2 од Законот се оспорува од истите причини како и во иницијативата по која Судот одлучувал и донел Решение У.бр.59/2022 од 13 јули 2023 година во кое Судот оценил дека член 35 став 2 од Законот за кривичната постапка не е во спротивност со Уставот на Република Северна Македонија, а наводите во иницијативата не нудат основи за поинакво одлучување од каде Судот оцени дека се исполнети условите за отфрлање на иницијативата во овој дел, согласно член 38 алинеја 2 од Актот на Судот.

Во однос на член 58 став 2, Судот оцени дека со оглед на измените на законот со кои навредата и клеветата станаа граѓански деликти, оваа одредба е беспредметна и претставува очигледен пропуст од технички карактер кој не може да доведе до заблуда при примена на одредбите како што е наведено во иницијативата, поради што и не имплицира повреда на уставниот принцип на владеење на правото.

Оспорениот член 59 став 2 ја содржи возраста на детето на која тоа може да поднесе предлог или приватна тужба. Судот оцени дека се работи за номотехнички пропуст и дека општо познато е дека одредбата се однесува на дете кое има наполнето 16 години и може и самото да го оствари правото на гонење кога е оштетено со стореното кривично дело и непосредно, лично, да поднесе предлог за гонење, односно приватна тужба. Јасно е дека кога ќе наполни 18 години, лицето станува полнолетно и ги има сите права во согласност со позитивното законодавство за полнолетните лица. Имено, ако законодавецот немал намера да му овозможи на детето со наполнети 16 години самостојно да презема определени дејствија во текот на кривичната постапка оваа одредба ќе немаше причина воопшто да постои, бидејќи полнолетните непречено може да ги остваруваат сите права во постапката. Во таа насока Судот оцени дека се работи за технички пропуст.

Горенаведеното се однесува и на оспорената одредба од член 66 став 2 каде е содржана возраста на детето како оштетен. Судот оцени дека се работи за технички пропуст и дека одредбата се однесува на детето кое има наполнето 16 години, а не 18 и може и самото да ги остварува своите права како оштетен со стореното кривично дело, што произлегува од самиот наслов на одредбата кој гласи „малолетник како оштетен“. Кога ќе наполни 18 години, лицето станува полнолетно и ги има сите права во согласност со позитивното законодавство за полнолетните лица.

Во однос на член 88 став 6, Судот оцени дека оваа одредба е остаток од времето пред „декриминализацијата“ на навредата и клеветата. Тие како деликти се преминати во граѓанско правна сфера со донесувањето на Законот за граѓанска одговорност за навреда и клевета („Службен весник на Република Македонија“ бр.143/2012). Оттука, од денот на влегување во сила на овој закон оваа одредба е непотребна и претставува пропуст од техничка природа.

Во однос на наводите во иницијативата кои се однесуваат на член 93 став 1 со кој е пропишано дека кога во овој закон е определено дека врз некој доказ не може да се заснова судската одлука, судијата на претходната постапка, по службена должност или по предлог на странките, ќе донесе решение за издвојување на тој доказ од списите, најдоцна до завршувањето на истражната постапка, по подигањето на обвинителниот акт, решение за издвојување на доказ донесува советот за оцена на обвинителниот акт,против ова решение е дозволена посебна жалба по која одлучува повисокиот суд, според кои рокот кој е даден за издвојување на доказ од списите до завршувањето на истражната постапка, бил предолг, и со тоа бара судот да направи интервенција на начин што истиот би ја сменил одредбата како би гласела дека издвојување на доказ од списите треба да се стори што е можно побрзо, Судот оцени дека истите се неосновани и не може да бидат основ за уставно проблематизирање, бидејќи Уставниот суд одлучува за согласноста на постојната содржина на нормата со одредбите на Уставот, а не од аспект на содржина што ја нема во истата, односно која според подносителот би требало да ја има, што е всушност прашање од надлежност на Собранието на Република Северна Македонија кое ги креира законите.

Поради отсуство на уставни аргументи за оспорување, постојат процесни пречки за одлучување по иницијативата и истата се отфрла во овој дел, врз основа на член 38 алинеја 3 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија.

Во однос на член 111 став 2 во делот „став (1)” подносителот го цитира истиот и во таа насока наведува дека одредбата во ставот 1 дефинира кој може да поднесе имотноправно барање во кривична постапка, додека во ставот 2 додава обврска за жртвата на кривичното дело, во барањето да наведе дали остварила надоместок на материјална и нематеријална штета од државен фонд под услови и на начин пропишан со посебен закон, и истиот појаснува дека таквото право за жртвата на кривичното дело е предвидено во член 53 став 3 од Законот за кривичната постапка, а не во член 53 став 1 на кој упатува членот 111 став 2 и од таа причина истиот е во спротивност со владеењето на правото како една од темелните вредности на уставниот поредок предвидена во член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот, Судот оцени дека се исполнети условите од член 38 алинеја 1 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија за отфрлање на иницијативата во овој дел, со оглед на тоа дека се работи за прашање коешто е во надлежност на Собранието на Република Северна Македонија кое ги донесува, изменува и дополнува законите.

Од утврдената фактичка состојба и правна анализа на оспорените одредби од Законот за кривичната постапка, Судот дека се исполнети условите за отфрлање.

Врз основа на наведеното, Судот одлучи како во диспозитивот на ова решение.

ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски

* * *

Gjykata Kushtetuese e
Republikës së Maqedonisë së Veriut
U.nr.220/2024
Shkup, 02.07.2025

Gjykata Kushtetue e Republikës së Maqedonisë së Veriut, në përbërje të Kryetarit të Gjykatës, dr. Darko Kostadinovski dhe gjykatësve Naser Ajdari, mr.Tatjana Vasiq-Bozaxhieva, dr.Jadranka Daboviq-Anastasovska, dr. Osman Kadriu, Dobrilla Kacarska, dr. Ana Pavllovska-Daneva dhe mr. Fatmir Skender, në bazë të nenit 110 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenit 73 alineja 3 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.115/2024), në mbledhjen e mbajtur më 2 korrik 2025, miratoi

A K T V E N D I M

REFUZOHET iniciativa për inicimin e procedurës për vlerësimin e kushtetutshmërisë së nenit 35 paragrafi 2 në pjesën “nga neni 33 paragrafi (1) të këtij ligji”, nenit 58 paragrafi 2, nenit 59 paragrafi 2, nenit 66 paragrafi 2, nenit 88 paragrafi 6, nenit 93 paragrafi 1 në pjesën “më së voni deri në përfundimin e procedurës hetimore”, nenit 111 paragrafi 2 në pjesën “paragrafi (1)” të Ligjit për procedurën penale (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 150/2010, 100/2012, 142/2016 dhe 198/2018).

Arsyetim

Leonid Trpenoski, avokat nga Shkupi, parashtroi iniciativë në Gjykatën Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut për të inicimin e procedurës për vlerësimin e kushtetutshmërisë së nenit 35 paragrafi 2 në pjesën “nga neni 33 paragrafi (1) i këtij ligji”, nenit 58 paragrafi 2, nenit 59 paragrafi 2, nenit 66 paragrafi 2, nenit 88 paragrafi 6, nenit 93 paragrafi 1 në pjesën “, më së voni deri në përfundimin e procedurës hetimore”, nenit 111 paragrafi 2 në pjesën “paragrafi (1)” të Ligjit për procedurë penale (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 150/2010, 100/2012, 142/2016 dhe 198/2018).

Në iniciativë theksohet se dispozitat e kontestuara janë në kundërshtim me nenin 8 paragrafi 1 alinetë 1, 3 dhe 11 dhe nenin 53 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe Konventën Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut.

Parashtruesi i iniciativës kërkon që Gjykata Kushtetuese të vlerësojë kushtetutshmërinë e dispozitave të kontestuara të Ligjit për procedurë penale si një nga rregullat më të rëndësishme ligjore në një shoqëri demokratike dhe zhvillimin e së drejtës procedurale penale, e cila arrihet nëpërmjet harmonizimit të ligjeve me Kushtetutën dhe normat ndërkombëtare, veçanërisht me dispozitat e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut në masën që praktika gjyqësore e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut mund të zbatohet në procedurat specifike penale për të cilat zbatohet ky ligj si një nga rregullat më të rëndësishme ligjore në një shoqëri demokratike të bazuar në sundimin e së drejtës dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Parashtruesi jep një krahasim komparativ të koncepteve të Ligjit të vjetër për procedurë penale, pra procedurës së përzier me elementë të theksuar inkuizitorë, me Ligjin për procedurë penale i cili tani është në fuqi dhe ka elemente më të ngushta të një modeli akuzator të procedurës penale.

Më pas, në iniciativë përcaktohen arsyet për kontestimin e secilës dispozite të kontestuar të Ligjit veçmas.

Parashtruesi pohon se neni 35 paragrafi 2 i Ligjit për procedurë penale, siç është formuluar, përmban një jologjikshmëri sepse lejon kërkesën për heqjen e gjykatësit për arsye relative vetëm deri në fillimin e seancës kryesore, megjithëse ekziston mundësia që arsyet për të dyshuar në objektivitetin e anëtarëve të këshillit gjyqësor të lindin gjatë seancës kryesore, pikërisht nga mënyra se si zhvillohet ajo, dallimet në pranimin e pyetjeve të caktuara dhe vendosjen mbi kundërshtimet e palëve, pranimin ose refuzimin e propozimeve të provave, etj.

Në iniciatëvë theksohet se mundësia e dhënë për të kërkuar heqjen për arsye relative deri në fillimin e seancës kryesore është një zgjidhje kufizuese dhe e paqartë dhe është në kundërshtim me nenin 36 paragrafi 8 të Ligjit.

Sipas parashtruesit, dispozita e kontestuar kufizon cilësinë dhe sigurimin profesional të ndihmës juridike, një obligim që rrjedh nga neni 53 i Kushtetutës.

Parashtruesi, në lidhje me nenin 58 paragrafi 2 të Ligjit për procedurë penale, thekson se ekzistenca e tij është bërë e parëndësishme, sepse me Ligjin për përgjegjësinë civile për fyerje dhe shpifje (Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë nr. 143/2012), fyerja është bërë delikt civil. Sipas nenit 4 të këtij ligji, dispozitat e Ligjit për procedurën civile do të zbatohen në procedurën për përcaktimin e përgjegjësisë për fyerje. E njëjta zgjidhje ligjore është parashikuar edhe në nenin 4 të Ligjit të ri për përgjegjësi civile për fyerje dhe shpifje (Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut nr. 251/2022).

Lidhur me nenin 59, paragrafi 2, parashtruesi thekson se dispozita është e paqartë, sepse përcakton se një person që ka mbushur moshën 18 vjeç nuk konsiderohet i mitur, megjithëse në Maqedoni nuk mund të ketë “të mitur që ka mbushur moshën 18 vjeç”, që do të thotë se një person që ka mbushur moshën 18 vjeç bëhet person i moshës madhore.

Sipas parashtruesir, dispozita e kontestuar, ashtu siç është, është një dispozitë e pakuptimtë dhe e panevojshme, dhe kështu ekzistenca e saj dëmton sigurinë juridike që lidhet me sundimin e së drejtës si një nga vlerat themelore të rendit tonë kushtetues, siç parashikohet në nenin 8, paragrafi 1, alineja 3 të Kushtetutës.

Parashtruesi i paraqet të njëjtat pretendime në iniciativë në lidhje me nenin 66, paragrafi 2 të Ligjit.

Lidhur me nenin 88, paragrafi 6, parashtruesi thekson të njëjtat pretendime që i referohen nenit 58, paragrafi 2 të përmendur më parë, pra se ekzistenca e dispozitës së lartpërmendur është e pakuptimtë, duke pasur parasysh se fyerja si vepër penale tashmë është dekriminalizuar dhe i nënshtrohet rregullimit nga Ligji për përgjegjësi civile për fyerje dhe shpifje.

Lidhur me nenin e kontestuar 93, paragrafi 1, në pjesën “më së voni deri në përfundimin e procedurës hetimore”, parashtruesi thekson se Ligji për procedurë penale në nenin 12 përcakton se është e ndaluar të detyrohet një rrëfim ose çdo deklaratë tjetër nga i akuzuari ose nga një person tjetër që merr pjesë në procedurë. Përveç kësaj, përcaktohet shprehimisht se provat e marra në mënyrë të paligjshme ose duke shkelur liritë dhe të drejtat e përcaktuara nga Kushtetuta, ligji dhe marrëveshjet ndërkombëtare, si dhe provat që rrjedhin prej tyre, nuk mund të përdoren dhe vendimi i gjykatës nuk mund të bazohet në to.

Sipas parashtruesit, ato nuk mund të përdoren në asnjë fazë të procedurës penale, dhe është e ndaluar të bazohet ndonjë vendim gjyqësor mbi to, dhe në këtë drejtim, është e pajustifikuar me Kushtetutë që dispozitës i mungon një afat subjektiv brenda të cilit gjykatësi në procedurën paraprake do të duhej të vendoste mbi propozimin për ndarjen e provave.

Ndalimi që gjykata të bazojë vendimin në ndonjë provë do të thotë se ajo nuk mund t’i përdorë ato gjatë marrjes së vendimit. Ato nuk janë pjesë e substratit provues që është baza për marrjen e vendimit.

Parashtruesi thekson se duke përcaktuar vetëm një afat për përjashtimin e provave të paligjshme nga dosjet, i cili është objektivisht i gjatë (deri në përfundimin e hetimit, respektivisht pas marrjes së aktakuzës për konfirmim, dhe para vlerësimit të saj), gjykatësit hetues i mundësohet të përdorë materialin që përmban prova të paligjshme për të marrë vendime të mëtejshme në procedurën paraprake, siç janë vendimet për masat për të siguruar praninë, konfiskimin e përfitimeve pronësore, e të ngjashme. Sipas parashtruesit, dispozita duhet të formulohet në një mënyrë që do të parashikonte që provat duhet të ndahen sa më shpejt të jetë e mundur, dhe jo deri në përfundimin e procedurës hetimore.

Prandaj, sipas parashtruesit, pjesa e dispozitës së kontestuar është në kundërshtim me nenin 8 paragrafi 1 alinetë 1, 3 dhe 11 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenin 6 paragrafi 1 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Lidhur me nenin 111 paragrafi 2 në pjesën “paragrafi (1)”, parashtruesi e citon atë, respektivisht thekson se dispozita e kontestuar është si vijon:

(2) Kur kërkesa nga paragrafi (1) i këtij neni paraqitet nga viktima e veprës penale, në kërkesë duhet të deklarohet nëse ajo ka marrë kompensim ose ka paraqitur kërkesë në përputhje me nenin 53 paragrafi (1) të këtij ligji.

Në këtë drejtim, parashtruesi deklaron se dispozita në paragrafin 1 përcakton se kush mund të paraqesë kërkesë për të drejtë pronësie në procedurë penale. Në paragrafin 2, shtohet një detyrim për viktimën e veprës penale, që të deklarojë në kërkesë nëse ai ose ajo ka marrë kompensim për dëm material dhe jo material nga fondi shtetëror sipas kushteve dhe në një mënyrë të përcaktuar me ligj të veçantë.

Parashtruesi sqaron se një e drejtë e tillë për viktimën e veprës penale është parashikuar në nenin 53 paragrafi 3 të Ligjit për procedurë penale, dhe jo në nenin 53 paragrafi 1 të cilit i referohet neni 111 paragrafi 2, dhe për këtë arsye është në kundërshtim me sundimin e së drejtës, si një nga vlerat themelore të rendit kushtetues të parashikuar në nenin 8 paragrafi 1 alineja 3 të Kushtetutës.

Duke marrë parasysh sa më sipër, parashtruesi kërkon që Gjykata të inicojë procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së dispozitave të kontestuara.

Në seancë, Gjykata përcaktoi se, në përputhje me nenin 35, paragrafi 2 të Ligjit për procedurë penale (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 150/2010, 100/2012, 142/2016 dhe 198/2018), palët mund të paraqesin kërkesë për heqje deri në fillimin e seancës kryesore, dhe nëse kanë mësuar për arsyen e heqjes nga neni 33, paragrafi (1) i këtij ligji më vonë, do ta paraqesin kërkesën menjëherë pasi të kenë mësuar për të.

Neni 58, paragrafi 2 i të njëjtit Ligj përcakton se nëse është ngritur padi private për shkak të veprës penale fyerje, i akuzuari mundet, deri në fund të seancës kryesore dhe pas skadimit të afatit të theksuar në paragrafin (1) të këtij neni, të ngrejë padi kundër paditësit i cili njëkohësisht ia ka këthyer fyerjenj (kundërpadi). Në një rast të tillë, gjykata miraton një aktgjykim.

Neni 59, paragrafi 2, përcakton që i mituri që ka mbushur moshën 18 vjeç mund të paraqesë vetë kërkesë ose padi private.

Neni 66, paragrafi 2, përcakton që i dëmtuari që ka mbushur moshën 18 vjeç është i autorizuar që vetë të japë deklarata dhe të ndërmarrë veprime në procedurë.

Neni 88, paragrafi 6, përcakton që dënimi sipas paragrafit (1) të këtij neni nuk ndikon në ndjekjen penale dhe dënimin për veprën penale të kryer me fyerje.

Neni 93, paragrafi 2, përcakton që kur ky Ligj përcakton se një vendim gjyqësor nuk mund të bazohet në ndonjë provë, gjykatësi i procedurës paraprake, me detyrë zyrtare ose me propozim të palëve, do të miratojë vendim për heqjen asaj prove nga dosjet, më së voni deri në fund të procedurës hetimore. Pas ngritjes së aktakuzës, këshilli për vlerësimin e aktakuzës lëshon aktvendim për heqjen e provave. Kundër këtij aktvendimi lejohet ankesë e veçantë, për të cilën vendos gjykata më e lartë.

Sipas nenit 111, paragrafi 2 i të njëjtit ligj, kur kërkesa e përmendur në paragrafin (1) të këtij neni parashtrohet nga viktima e veprës penale, kërkesa duhet të përcaktojë nëse ajo ka marrë kompensim ose ka paraqitur një kërkesë në përputhje me nenin 53, paragrafi (1) të këtij ligji.

III

Një nga kompetencat themelore të Gjykatës Kushtetuese është kontrolli i saj i përputhshmërisë së të gjitha akteve ligjore me Kushtetutën, i përcaktuar në nenin 110, paragrafi 1, i cili i referohet parimit të kushtetutshmërisë, që nënkupton ekzistencën e rregullave ligjore të kodifikuara dhe të sistematizuara në aktin juridik të rangut më të lartë në shtet.

Sipas nenit 38, paragrafi 1 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut, Gjykata Kushtetuese do ta hedhë poshtë iniciativën nëse nuk është kompetente të vendosë për kërkesën.

Sipas paragrafit 2 të të njëjtit nen, Gjykata Kushtetuese do ta hedhë poshtë iniciativën nëse ka vendosur tashmë për të njëjtën çështje dhe nuk ka baza për një vendim tjetër.

Sipas paragrafit 3 të të njëjtit nen, Gjykata do ta hedhë poshtë iniciativën nëse ka pengesa të tjera procedurale për të vendosur për iniciativën.

Në këtë rast të veçantë, kontestohet Ligji për procedurë penale (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 150/2010, 100/2012, 142/2016 dhe 198/2018), përkatësisht kushtetutshmëria e disa dispozitave të tij.

Duke marrë parasysh strukturën e Ligjit në tërësi për procedurë penale në lidhje me rendin kushtetues, del se ky është një procedural sistemik, i miratuar me shumicë prej dy të tretash që përmban rregullim ligjor, ndër të tjera, të lirive dhe të drejtave të njeriut dhe qytetarit në procedurat penale, i cili është në kuadër të dispozitave të përcaktuara në Kushtetutën e Republikës së Maqedonisë së Veriut mbi sundimin e së drejtës, mbrojtjen ligjore të pronës, respektimin e normave përgjithësisht të pranuara të së drejtës ndërkombëtare, prezumimin e pafajësisë, të drejtën e ankesës, mosçënueshmërinë e shtëpisë dhe të drejtën e pronësisë, parimin e barazisë së qytetarëve para Kushtetutës dhe ligjit, si dhe mëvetësinë dhe pavarësinë e avokaturës si një shërbim publik që ofron ndihmë juridike. Këto janë vlera të rregulluara në nenin 8 paragrafi 1, alinetë 1, 3, 6 dhe 11, nenin 13 paragrafi 2, Amendamenti XXI, nenet 26, 30, 51 dhe 53 të Kushtetutës, si dhe në suaza të standardeve ndërkombëtare ligjore të përcaktuara në Konventën Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe lirive themelore për të drejtën e lirisë, të drejtën për një gjykim të drejtë, të drejtën për respektimin e jetës private dhe familjare, të drejtën e pronës (nenet 6 dhe 8 të Konventës dhe neni 1 i Protokollit 1 të Konventës), dhe të cilave dispozita kushtetuese dhe të konventës u referohet parashtruesi i iniciativës.

Duke marrë parasysh se në iniciativën në fjalë, neni 35 paragrafi 2 i Ligjit kontestohet për të njëjtat arsye si në iniciativën për të cilën Gjykata vendosi dhe miratoi Aktendimin U.nr.59/2022 të datës 13 korrik 2023, në të cilin Gjykata vlerësoi se neni 35 paragrafi 2 i Ligjit për procedurë penale nuk është në kundërshtim me Kushtetutën e Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe pretendimet në iniciativë nuk ofrojnë bazë për një vendim të ndryshëm, nga ku Gjykata vlerësoi se kushtet për refuzimin e iniciativës në këtë pjesë janë përmbushur, në përputhje me nenin 38 paragrafi 2 të Aktit të Gjykatës.

Lidhur me nenin 58 paragrafi 2, Gjykata konstatoi se, duke pasur parasysh ndryshimet në ligj që e bënë fyerjen dhe shpifjen delikte civile, kjo dispozitë është e pakuptimtë dhe përfaqëson një lëshim të dukshëm teknik që nuk mund të çojë në huti gjatë zbatimit të dispozitave siç theksohet në iniciativë, dhe për këtë arsye nuk nënkupton shkelje të parimit kushtetues të sundimit të së drejtës.

Neni i kontestuar 59 paragrafi 2 përmban moshën e fëmijës në të cilën ai ose ajo mund të paraqesë një propozim ose padi private. Gjykata konstatoi se ky është një lëshim nomoteknik dhe se dihet përgjithësisht se dispozita i referohet një fëmije që ka mbushur moshën 16 vjeç dhe mund ta ushtrojë vetë të drejtën e ndjekjes kur është i dëmtuar vepër të kryer penale dhe drejtpërdrejt, personalisht, të paraqesë propozim për ndjekje, pra një padi private. Është e qartë se kur me të mbushur moshën 18 vjeç, personi bëhet i rritur dhe ka të gjitha të drejtat në përputhje me legjislacionin pozitiv për të rriturit. Domethënë, nëse ligjvënësi nuk do të kishte ndërmend t’i mundësonte një fëmije që ka mbushur moshën 16 vjeç të ndërmarrë në mënyrë të pavarur veprime të caktuara gjatë procedurës penale, kjo dispozitë nuk do të kishte asnjë arsye të ekzistonte fare, pasi të rriturit mund të ushtrojnë lirisht të gjitha të drejtat në procedurë. Në këtë drejtim, Gjykata vlerësoi se këtu bëhet fjalë për lëshim teknik.

E lartëpërmendura ka të bëjë edhe për dispozitën e kontestuar të nenit 66, paragrafi 2, e cila përmban moshën e fëmijës si i dëmuar. Gjykata vlerësoi se ky është një lëshim teknik dhe se dispozita i referohet një fëmije që ka mbushur moshën 16 vjeç, jo 18 vjeç dhe mund të ushtrojë të drejtat e veta si i dëmtuar me veprën e kryer penale, gjë që rrjedh nga vetë titulli i dispozitës, si vijon “i mitur si i dëmtuar”. Me të mbushur moshën 18 vjeç, personi bëhet i moshës madhore dhe ka të gjitha të drejtat në përputhje me legjislacionin pozitiv për mersonat e moshës madhore.

Lidhur me nenin 88, paragrafi 6, Gjykata vlerësoi se kjo dispozitë është një mbetje e kohës para “dekriminalizimit” të fyerjes dhe shpifjes. Ato u transferuan si delikte në sferën e së drejtës civile me miratimin e Ligjit për përgjegjësi civile për fyerje dhe shpifje (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 143/2012). Prandaj, nga data e hyrjes në fuqi të këtij ligji, kjo dispozitë është e panevojshme dhe paraqet një lëshim të natyrës teknike.

Lidhur me pretendimet në iniciativë që lidhen me nenin 93, paragrafi 1, i cili përcakton se kur ky ligj përcakton se një vendim gjyqësor nuk mund të bazohet në ndonjë provë, gjykatësi i procedurës paraprake, sipas detyrës zyrtare ose me propozim të palëve, do të miratojë vendim për heqjen e asaj prove nga dosjet, më së voni deri në fund të procedurës hetimore, pasi të jetë ngritur aktakuza, Aktvendimin për heqjen e provave e lëshon këshilli për vlerësimin e aktakuzës, kundër këtij aktvendimi, i cili vendoset nga një gjykatë më e lartë, lejohet ankesë e veçantë, sipas së cilës afati i dhënë për largimin e provave nga dosjet deri në përfundim të procedurës hetimore ka qenë shumë i gjatë, dhe për këtë arsye kërkon që gjykata të ndërhyjë në një mënyrë që do ta ndryshonte dispozitën në mënyrë që të deklaronte se largimi i provave nga dosjet duhet të bëhet sa më shpejt të jetë e mundur. Gjykata vlerësoi se ato janë të pabazuara dhe nuk mund të jenë bazë për problematizim kushtetues, pasi Gjykata Kushtetuese vendos për përputhshmërinë e përmbajtjes ekzistuese të normës me dispozitat e Kushtetutës dhe jo nga aspekti i përmbajtjes që nuk është në të, respektivisht që sipas parashtruesit duhet të jetë aty, që në fakt është çështje kompetence e Kuvendit të Republikës së Maqedonisë së Veriut, i cili i përpilon ligjet.

Për shkak të mungesës së argumenteve për kushtetuese për kontestim, ekzistojnë pengesa procedurale për të vendosur mbi iniciativën dhe ajo refuzohet në këtë pjesë, bazuar në nenin 38, paragrafi 3 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut.

Lidhur me nenin 111 paragrafi 2 në pjesën “paragrafi (1)”, parashtruesi e citon atë dhe në këtë drejtim thekson se dispozita në paragrafin 1 përcakton se kush mund të parashtrijë kërkesë me të drejtë pronësie në procedurë penale, ndërsa në paragrafin 2 shton obligim për viktimën e veprës penale që në kërkesë të deklarojë nëse ka marrë kompensim për dëmin material dhe jomaterial nga fondi shtetëror sipas kushteve dhe në mënyrën e përcaktuar me ligj të veçantë dhe sqaron se një e drejtë e tillë për viktimën e perës penale është parashikuar në nenin 53 paragrafi 3 të Ligjit për procedurë penale dhe jo në nenin 53 paragrafi 1 të cilit i referohet neni 111 paragrafi 2 dhe për këtë arsye është në kundërshtim me sundimin e së drejtës si një nga vlerat themelore të rendit kushtetues të parashikuar në nenin 8 paragrafi 1 alineja 3 të Kushtetutës, Gjykata vlerësoi se kushtet e nenit 38 alineja 1 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut për refuzimin e iniciativës në këtë pjesë janë përmbushur, duke pasur parasysh se kjo është një çështje që bie në kompetencë të Kuvendit të Republikës së Maqedonisë së Veriut, i cili miraton, ndryshon dhe plotëson ligjet.

Bazuar në gjendjen e vërtetuar faktike dhe analizën ligjore të dispozitave të kontestuara të Ligjit për procedurë penale, Gjykata konstaton se kushtet për refuzim janë përmbushur.

Bazuar në sa më sipër, Gjykata vendosi si në pjesën dispozitive të këtij aktvendimi.

KRYETAR
i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut,
dr. Darko Kostadinovski