Уставен суд на
Република Северна Македонија
У.бр.19/2025
Скопје, 18.06.2025 година
Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите Насер Ајдари, м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Јадранка Дабовиќ-Анастасовска, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска, д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 од Уставот на Република Северна Македонија и член 73 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Северна Македонија” број 115/2024), на седницата одржана на 18 јуни 2025 година, донесе
Р Е Ш Е Н И Е
НЕ СЕ ПОВЕДУВА постапка за оценување на уставноста на Законот за вршење на сметководствени работи („Службен весник на Република Северна Македонија” број 173/2022).
Образложение
I
Александра Илиева-Милчова, адвокат од Скопје, до Уставниот суд на Република Северна Македонија, поднесе иницијатива за поведување постапка за оценување на уставноста на Законот означен во диспозитивот на Решението.
Подносителката на иницијативата смета дека Законот за вршење на сметководствени работи („Службен весник на Република Северна Македонија” број 173/2022), не е во согласност со темелната вредност на поделба на државната власт на законодавна, извршна и судска од член 8 став 1 алинеја 4 од Уставот; принципот на еднаквост на граѓаните пред Уставот и законите од член 9 на Уставот; член 32 став 2 од Уставот според кој секому, под еднакви услови, му е достапно секое работно место; член 44 став 2 од Уставот, според кој образованието е достапно на секого под еднакви услови; член 45 од Уставот, според кој граѓаните имаат право, под услови утврдени со закон, да основаат приватни образовни установи во сите степени на образованието, освен во основното образование; како и со принципот на забрана на ретроактивно дејство на законите од член 52 став 4 од Уставот, со наводи дека Законот за вршење на сметководствени работи наметнува дополнителни услови коишто не биле воспоставени со претходната регулатива.
Во иницијативата подносителката наведува дека со член 2 од оспорениот закон се врши дефинирање на поимите сметководствени работи, сметководител, овластен сметководител, како и на поимот Институт на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија, дефиниран со наведениот член како професионално здружение на сметководители и овластени сметководители основано согласно со овој закон, и дека според член 14 од Законот, сметководителите и овластените сметководители на територијата на Република Северна Македонија се организираат во Институт на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија кој има својство на правно лице со јавни овластувања. Наведува и дека согласно со член 16 точки 5) и 6) од оспорениот закон, Институтот спроведува испит за стекнување статус на сметководител односно овластен сметководител, и издава уверение за сметководител и овластен сметководител. Потоа, дека согласно со член 26 став 1 од Законот, лицето кое сака да се стекне со статус на сметководител или овластен сметководител, до Институтот поднесува барање за полагање испит за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, а согласно со член 28 став 1 од оспорениот закон, полагањето на испитот се спроведува според програма за полагање испит за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител којашто ја донесува Управниот одбор на Институтот по претходна согласност од Советот.
Во продолжението на иницијативата наведува дека претходниот Закон за вршење на сметководаствени работи („Службен весник на Република Македонија“ број 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 и 193/2017) не предвидувал полагање специјален испит за стекнување на звање сметководител, односно овластен сметководител, а го предвидувал само за странските правни и физички лица кои би сакале да вршат сметководствени работи во Република Северна Македонија. Понатаму, дека согласно со член 15 од претходниот закон, услов за стекнување звање сметководител и овластен сметководител, е завршен процес на образование и уплата на соодветен надоместок, како и дека според член 2 точка 7 од Законот за високото образование, диплома е јавен документ издаден од високообразовна установа со која се докажува стекнато високо образование од прв, втор или трет циклус, потребно за продолжување на образованието или за започнување со вршење на соодветна професија, односно дека со член 2 од истиот закон се пропишува диплома за завршен факултет како услов за започнување на соодветна професија.
По изнесувањето што содржи оспорениот закон, наспрема законот којшто му претходел, вклучително и што претставува диплома според Законот за високото образование, подносителката наведува дека со член 52 став 4 од Уставот е поставен принципот на забрана на ретроактивно дејство на законите, а дека со оспорениот закон се наметнува нова категорија сметководител, односно овластен сметководител, на начин што за кандидатот, освен завршено средно или високо образование, предвидува дополнителен услов – полагање испит за да се стекне со право на работа како сметководител, а којшто како услов не бил предвиден за кандидатот со претходниот закон.
Понатаму, подносителката наведува дека оспорениот закон никаде на Институтот не му дава својство на приватна образовна институција, ниту пак на јавна образовна институција, со што не е јасно како законодавецот му дал овластување на Институтот да спроведува испит со предмети коишто со оспорениот закон не се ниту однапред определени, а согласно со член 28 од Законот, сите испити коишто се цитираат содржат законска рамка во врска со изготвување годишни сметки и финансиски извештаи и на консолидирани годишни сметки и финансиски извештаи и меѓународни стандарди за финансиско известување, финансии и финансиска анализа, даноци и даночен систем.
Според подносителката, со така определените услови за вршење на сметководствени работи се наметнуваат дополнителни услови коишто не биле воспоставени со претходната регулатива, а и дека се врши дискриминација на правото на работа на оние кои завршиле факултет бидејќи истото се условува со дополнителни услови за вршење на сметководствени работи коишто претходно не постоеле, како и дека сметководствената работа е основна дејност на студентите кои дипломираат економски науки и имаат стекнато диплома, што значи дека со завршувањето на факултетот, тие, и тоа можат да го работат. Ова, бидејќи сите предмети коишто согласно со член 28 од оспорениот закон се наведени за полагање, студентите веќе ги изучиле и положиле, па нејасно е зошто законодавецот прави дискриминација при давање на работните места со дополнителни услови коишто претходно не постоеле, а се во исклучива надлежност на непрофитно здружение, со што е сторена повреда на член 52 став 4 од Уставот со кој се забранува повратно дејство на законите.
Понатаму, во иницијативата се наведува дека не може со оспорениот закон на граѓаните кои веќе се стекнале со уверение за завршено средно, више или високо образование од областа на бизнис/економијата да им се забрани да работат, односно дека не може уверение на непрофитно здружение со јавни овластувања – Институт, да го девалвира економскиот факултет, вишата школа и средното образование и да ја условува работата на економистите со дополнително уверение, бидејќи тоа ја нарушува правната сигурност на граѓаните и е спротивно на член 52 став 4, член 9 и член 32 од Уставот, а го доведува во прашање и образовниот систем воспоставен со член 44 и член 45 на Уставот и еднаквиот пристап на образование под еднакви услови затоа што Институтот не е регистриран како образовна институција, туку е регистриран како непрофитно здружение на граѓани и оттаму не може уверението од ваквото здружение на граѓани да биде правно релевантно за стекнување право на работа.
Оттука, според подносителката, со оглед на тоа дека оспорениот закон во целост создава една нова категорија сметководители и овластени сметководители врз основа на дополнителен услов – испит пред непрофитно здружение, претходно непознати во правната регулатива како услов за вршење сметководствени работи, оспорениот закон има повратно дејство и ја оневозможува работата на остручениот кадар во редовните образовни институции со издавање уверение како услов за работа и покрај тоа што лицата кои го полагаат, веќе се имаат стекнато со потребните дипломи за работа на соодветната дејност, од што може да се заклучи дека оспорениот закон создава правна несигурност во образовниот систем со повратно дејство на претходно воспоставениот принцип на работа и нееднаквост при пристапување на работното место сметководител, овластен сметководител со поставување дополнителен услов којшто претходно не постоел.
Од наведените причини со иницијативата се предлага Уставниот суд да го поништи оспорениот закон, а и да издаде времена мерка во смисла „се забранува да се користи уверението од непрофитното здружение – правно лице со јавни овластувања (кое не е образовна институција) како услов за вршење на сметководствена дејност”.
II
На седницата Судот утврди дека Собранието на Република Северна Македонија, на седницата одржана на 27.07.2022 година, го донесе Законот за вршење на сметководствени работи, објавен на 01.08.2022 година, во „Службен весник на Република Северна Македонија” број 173/2022, влезен во сила осмиот ден од денот на објавувањето.
III
Според член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот на Република Северна Македонија, владеењето на правото е темелна вредност на уставниот поредок на Република Северна Македонија.
Според член 9 од Уставот, граѓаните на Република Северна Македонија се еднакви во слободите и правата независно од полот, расата, бојата на кожата, националното и социјалното потекло, политичкото и верското уверување; имотната и општествената положба. Граѓаните пред Уставот и законите се еднакви.
Според членот 51 од Уставот, во Република Северна Македонија законите мораат да бидат во согласност со Уставот, а сите други прописи со Уставот и со закон.
Според член 52 став 4 од Уставот, законите и другите прописи не можат да имаат повратно дејство, освен по исклучок, во случаи кога тоа е поповолно за граѓаните.
Согласно со член 68 став 1 алинеја 2 од Уставот, Собранието на Република Северна Македонија донесува закони и дава автентично толкување на законите.
Врз основа на уставната надлежност да донесува закони, Собранието во 2012 година го донесе Законот за вршење на сметководствени работи, објавен во „Службен весник на Република Македонија” број 95/2012. Целината на овој закон, беше предмет на оцена пред Уставниот суд, но Судот не изрази сомнеж во неговата уставност и со Решението У.бр.141/2012 од 17.04.2013 година, не поведе постапка за оценување на уставноста на целината на Законот за вршење на сметководствени работи („Службен весник на Република Македонија” број 95/2012).
По претрпени повеќе измени и дополнувања, објавени во „Службен весник на Република Македонија” број 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 и 193/2017), Собранието на Република Северна Македонија, на седницата одржана на 27 јули 2022 година, донесе нов Закон за вршење на сметководствени работи, објавен во „Службен весник на Република Северна Македонија” број 173/2022. Со Законот се врши усогласување со Регулативата (ЕУ) бр.1092/2010 на Европскиот парламент и на Советот од 24 ноември 2010 година за макропрудентен надзор на финансискиот систем на Европската Унија и формирање Европски одбор за системски ризик (CELEX бр. 32010R1092).
Одредбите на Законот за вршење сметководствени работи се систематизирани во 12 тематски целини (глави) во вкупно 77 члена.
Одредбите од глава I. Општи одредби (членовите 1 и 2) го дефинираат предметот на уредување на Законот и дефинициите на одделни поими и кратенки употребени во Законот.
Според член 1 од оспорениот закон, со овој закон се уредуваат условите на вршење на сметководствени работи, субјектите кои вршат сметководствени работи, условите за стекнување со статус на сметководител и овластен сметководител, организацијата и работењето на Институтот на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија, основањето и надлежностите на Советот за унапредување и надзор над сметководствената професија на Република Северна Македонија, како и други прашања кои се однесуваат на вршењето на сметководствени работи.
Според член 2 точка 3. од оспорениот закон, Институт на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија – е професионално здружение на сметководители и овластени сметководители основано согласно со овој закон.
Според член 2 точка 7. од оспорениот закон, сметководител е физичко лице кое има најмалку две години работно искуство во вршење сметководствени работи под менторство на сметководител и/или овластен сметководител и има положено испит за стекнување на статус на сметководител односно има уверение за сметководител од Институтот на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија и кое е запишано во Регистарот на сметководители согласно со овој закон.
Според член 2 точка 8. од оспорениот закон, овластен сметководител е физичко лице кое има најмалку две години работно искуство во вршење на сметководствени работи под менторство на сметководител и/или овластен сметководител и има положено испит за стекнување на статус на овластен сметководител односно има уверение за овластен сметководител од Институтот на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија и кое е запишано во Регистарот на овластени сметководители согласно со овој закон.
Според член 2 точка 9. од оспорениот закон, испит за стекнување статус на сметководител и/или овластен сметководител, е испит што го организира и спроведува Институтот на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија согласно со одредбите од овој закон.
Според член 2 точка 23. од оспорениот закон, уверение за сметководител односно за овластен сметководител, е документ издаден од Институтот на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија на лицата кои го положиле испитот за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител.
Глава II. Совет за унапредување и надзор над сметководствената професија на Република Северна Македонија, ги содржи членовите од 3 до 13 на оспорениот закон со кои се уредува статусот на Советот за унапредување и надзор над сметководствената професија на Република Северна Македонија.
Глава III. Институт на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија, ги содржи членовите од 14 до 24 на оспорениот закон со кои се дава основ за формирање на Институтот на сметководители и овластени сметководители на Република Северна Македонија со својство на правно лице со јавни овластувања, и се дефинираат делокругот на неговите активности, организациската поставеност, работите кои органите на Институтот имаат законско право и обврска да ги вршат и начинот на финансирање на работата на Институтот. Институтот се основа како професионално тело на сметководителите и овластените сметководители заради подигнување на стандардот на сметководствената професија и заштита на интересите на неговите членови. Работите на Институтот на територијата на Република Северна Македонија се вршат преку подружници кои немаат својство на правно лице. Делокругот на работа на Институтот особено опфаќа, организирање и спроведување испит за добивање уверение за сметководител и овластен сметководител, издавање на лиценци за работа на правни лица, водење на јавни регистри на физичките и правните лица кои стекнале право да вршат сметководствени работи, организирање и спроведување на континуирана професионална едукација, контрола на работата на физичките и правните лица кои вршат сметководствени работи. Органи на Институтот се: Собрание, Надзорен одбор, Управен одбор и Претседател. Тела на Институтот се Дисциплинска комисија, Комисија за стандарди за финансиско известување, Комисија за образование, обука и публикации, Комисија за контрола на квалитет на работењето и други постојани и времени комисии утврдени со статутот на Институтот. Сите членови на органите и телата на Институтот се избираат од редовите на членството на Институтот.
Глава IV. Начин на стекнување статус сметководител и овластен сметководител (членовите од 25 до 29 на оспорениот закон), ги уредува критериумите и постапката за стекнување уверение за сметководител односно овластен сметководител, постапката за упис во регистарот на сметководители односно овластени сметководители, полагањето на испитот за стекнување на статус на сметководител, односно овластен сметководител и постапката за признавање на професионална квалификација стекната во странство.
Според член 25 од оспорениот закон, со статус на сметководител или овластен сметководител се стекнува лице кое положило испит за стекнување статус на сметководител или овластен сметководител и има најмалку две години работно искуство во вршење на сметководствени работи под менторство на сметководител и/или овластен сметководител.
Според член 26 став 1 од оспорениот закон, лицето кое сака да се стекне со статус на сметководител или овластен сметководител, до Институтот поднесува барање за полагање на испит за стекнување на статус сметководител, односно овластен сметководител. Според став 2 на наведениот член, кон барањето за полагање на испит за стекнување статус на сметководител задолжително се доставува: 1) доказ (уверение) за завршено средно бизнис/економско образование или 2) доказ (уверение) за завршено више бизнис/економско образование (VI/1) степен; 3) доказ (уверение) за завршено тригодишно високо бизнис/економија образование, односно завршени студии според Болоњската декларација и има 180 кредити според Европскиот кредит трансфер систем (ЕКТС); 4) доказ (уверение) за завршено четиригодишно високо бизнис/економија образование (VII/1 степен), односно завршени студии според Болоњската декларација и има 240 кредити според Европскиот кредит трансфер систем (ЕКТС) и 5) доказ за уплата на надоместокот за полагање испит за стекнување статус на сметководител. Според став 3 на истиот член од Законот (во Законот ставот е со нумерација „2”, што е техничка грешка), кон барањето за полагање на испит за стекнување статус на овластен сметководител задолжително се доставува: 1) доказ (уверение) за завршено тригодишно високо бизнис/економија образование, односно завршени студии според Болоњската декларација и има 180 кредити според Европскиот кредит трансфер систем (ЕКТС); 2) доказ (уверение) за завршено више бизнис/економија образование (VI/1) степен 3) доказ (уверение) за завршено; четиригодишно високо бизнис/економија образование (VII/1 степен), односно завршени студии според Болоњската декларација и има 240 кредити според Европскиот кредит трансфер систем (ЕКТС) и 4) доказ за уплата на надоместокот за полагање испит стекнување статус на овластен сметководител. Според став 5 на истиот член од Законот, на лицата кои го положиле испитот за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, Институтот им издава уверение за сметководител, односно за овластен сметководител во рок од 15 дена од денот на полагањето на испитот.
Според член 27 став 1 од оспорениот закон, лицето кое има уверение за сметководител, односно уверение за овластен сметководител се запишува во Регистарот на сметководители, односно во Регистарот на овластени сметководители врз основа на поднесено лично барање до Институтот на пропишан образец согласно со став 9 на овој член, со приложување на потребната документација предвидена во став 2 на истиот член од Законот.
Според член 28 став 1 од оспорениот закон, полагањето на испитот за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, се спроведува според програма за полагање испит за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, којашто ја донесува Управниот одбор на Институтот по претходна согласност од Советот. Според став 2 од истиот член, со програмата од став 1 на овој член се пропишуваат предметите, прописите и литературата за полагање на испитот за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител. Програмата треба да биде усогласена со програмите за стекнување на сродни професионални звања на други професионални тела и наставни програми од областа на сметководството на образовни институции во Република Северна Македонија. Според став 3 на истиот член, предметите од програмата од ставот (1) на овој член особено треба да ги опфатат следниве области: 1) законска рамка во врска со изготвување годишни сметки и финансиски извештаи и на консолидирани годишни сметки и финансиски извештаи и меѓународни стандарди за финансиско известување; 2) финансии и финансиска анализа и 3) даноци и даночен систем. Според став 4 од истот член, испитот за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител го спроведува испитна комисија формирана од Институтот. Испитната комисија се состои од пет члена од редот на сметководители, овластени сметководители, универзитетски професори од областа на сметководството и ревизијата со петгодишно искуство во областа на сметководството, финансиите, даноците, корпоративното право и работните односи. По потреба, Институтот може да формира повеќе комисии за спроведување на испит формирани од Собранието на Институтот, а според став 5 на наведениот член од Законот, начинот на спроведување на испитот за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, поблиску го пропишува Управниот одбор на Институтот по претходна согласност на Советот.
Имајќи ја предвид, сродноста на професиите како и образовната материја којашто е содржана во испитот за стекнување звање ревизор, оспорениот закон со член 29 предвидува можност лицата кои имаат лиценца за овластен ревизор без полагање испит да се стекнат со статус на овластен сметководител. Исто така, според оспорениот закон, сметководствени работи во Република Северна Македонија ќе може да врши и нејзин државјанин кој стекнал професионална квалификација за сметководител или овластен сметководител во странство доколку го положи испитот за познавање на националното законодавство релевантно за вршење на сметководствените работи спроведен од Институтот.
Во глава V. Континуирано професионално усовршување од оспорениот закон, е содржан член 30 којшто предвидува дека заради надградување на знаењето во областа на сметководството, сметководителите и овластените сметководители имаат законска обврска за посета на задолжителниот број часови на обука за професионално усовршување. Континуираното професионално усовршување го спроведуваат правни лица кои даваат услуги за советување едукација од областа на сметководството, финансиите, даноците, корпоративното право и работните односи, кои имаат одобрение од Институтот и се евидентирани во Регистарот на лица кои спроведуваа обуки организирани од Институтот.
Во глава VI. Вршење на сметководствени работи и поднесување годишна сметка (членовите од 31 до 34 на оспорениот закон), се дефинираат физичките и правните лица кои можат да вршат сметководствени работи и обврзниците кај кои истите можат да вршат сметководствени работи.
Според член 31 став 1 од оспорениот закон, содржините на сметководствените работи, основните, главните и дополнителните цели, задачи и предмет за вршење сметководствените работи, ги утврдува Управниот одбор на Институтот. Сметководител и/или овластен сметководител кој има уверение за сметководител или овластен сметководител од Институтот и е запишан во соодветниот регистар на Институтот во рамките на статусот кој го има, се стекнува со право за вршење на сметководствени работи, како и со право за потпишување на сите документи за финансиско известување коишто произлегуваат од вршењето на сметководствените работи.
Со член 32 на оспорениот закон, се уредени условите и постапката за добивање лиценца за работа, како и околностите и постапката за одземање на лиценцата за работа на трговецот поединец – сметководител, трговецот-поединец овластен сметководител и друштвото за вршење на сметководствени работи, а со член 33 од Законот, е уредена можност сметководствени работи да врши и странско физичко или правно лице од државите членки на Европската економска област кое ги исполнува уловите за вршење сметководствени работи, односно има дозвола за вршење на сметководствени работи од надлежен орган во државата членка на Европскиот економски простор.
Глава VII. Регистри (членовите 35 и 36 на оспорениот закон), ги уредува содржината на регистрите коишто ги води Институтот, случаите во кои сметководителот, овластениот сметководител, трговецот поединец – сметководител, трговецот поединец овластен сметководител и друштвото за вршење на сметководствени работи се бришат од соодветниот регистар, постапката за бришење од регистрите и временскиот период за кој се губи правото за вршење сметководствени работи.
Со одредбите од глава VIII. Дисциплинска постапка (членовите од 37 до 44 на оспорениот закон), се утврдува дека дисциплинската постапка ја води Дисциплинска комисија на Институтот. Мерките коишто може да се изречат за сторена дисциплинска повреда се јавна опомена, парична казна, времено и трајно бришење од соодветниот регистар на Институтот и одземање на уверение. Со одредбите содржани во членовите 38, 39, 40 и 41 на оспорениот закон, се дефинираат дисциплинските повреди за кои се изрекуваат дисциплинските мерки. Решенијата донесени во дисциплинска постапка ги извршува претседателот на Институтот и истите се објавуваат на веб-страницата и се запишуваат во соодветниот регистар на Институтот. Со член 44 од оспорениот закон, се дефинираат роковите по чие истекување изречената дисциплинска мерка се брише од соодветниот регистар.
Глава IX. Контрола на квалитет на работењето (членовите 45, 46 и 47 на оспорениот закон) го уредува опфатот на контролата на квалитет на работењето, трговецот поединец – сметководител, трговецот поединец овластен сметководител и друштвото за вршење на сметководствени работи.
Согласно со одредбите од глава X. Надзор (членовите 48 и 49 на оспорениот закон), Министерството за финансии врши надзор над спроведувањето на одредбите од овој закон, а надзор над работењето на Институтот врши Советот за унапредување и надзор на сметководствената професија.
Во глава XI. Прекршочни одредби (членовите од 50 до 60 на оспорениот закон), се уредени прекршочните санкции спрема сметководителот, овластениот сметководител, трговецот поединец – сметководител, трговецот – поединец овластен сметководител и друштвото за вршење на сметководствени работи во случај на непочитување на одредбите од Законот. Прекршочната постапка ја води и прекршочните санкции ги изрекува надлежен суд.
Во глава XII (членовите од 61 до 77) се содржани преодните и завршните одредби.
Пред донесувањето на оспорениот закон, во правниот поредок беше Законот за вршење на сметководствени работи („Службен весник на Република Македонија“ број 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 и 193/2017).
Согласно со одредбите од член 15 на претходниот закон, лицето стекнува уверение за сметководител, односно овластен сметководител врз основа на поднесено барање до Институтот со потребните докази за завршено образование од областа на економијата или бизнисот. Согласно со член 18 од претходниот закон, лицето кое добило уверение за сметководител, односно овластен сметководител стекнува право за вршење на сметководствени работи со уписот во Регистарот на сметководители, односно Регистарот на овластени сметководители. Уписот во регистрите го врши Институтот врз основа на поднесено барање кон кое задолжително се приложуваат документите предвидени со Законот. Според член 19 од претходниот закон, заради надградување на знаењето во областа на сметководството, сметководителите и овластените сметководители се должни да посетуваат обука за континуирано професионално усовршување за период од три години, а по завршување на обуките, сметководителот, односно овластениот сметководител полага испит за проверка на знаењето, којшто го организира Институтот најмалку еднаш годишно, а го спроведува Комисија за спроведување на испитот. Според член 19-б од претходниот закон, сметководителот, односно овластениот сметководител кој нема да го положи испитот за проверка на знаењето се брише од регистарот во кој е запишан, при што, лицето може повторно да поднесе барање за запишување во соодветниот регистар ако го положи испитот во следните две години. Доколку лицето не го положи испитот во овој рок, Институтот го одзема уверението на сметководител, односно овластен сметководител, но ќе може да поднесе барање за добивање уверение во согласност со овој закон во следните три години.
Согласно со одредбите на новиот, сега оспорениот закон, уверението за стекнат статус на сметководител, односно овластен сметководител му се издава на лицето од страна на Институтот по претходно полагање на испит за стекнување на статус сметководител, односно овластен сметководител, за што лицето е потребно да поднесе барање до Институтот за полагање на испитот со приложување на бараните докази за потребното завршено образование од областа на бизнис/економијата. Испитот го спроведува Комисија за спроведување на испитот според програма за полагање испит донесена од Управниот одбор на Институтот по претходна согласност од Советот со која се пропишуваат предметите, прописите и литературата за полагање на испитот за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, усогласена со програмите за стекнување на сродни професионални звања на други професионални тела и наставни програми од областа на сметководството на образовни институции во Република Северна Македонија. Според член 28 став 6 на оспорениот закон, лицето кое полага испит за стекнување на уверение за сметководител, односно овластен сметководител, може да биде ослободено од полагање на одредени предмети коишто ги положило во текот на претходното образование врз основа на доставена документација за положените испити и наставната програма, за што одлучува испитната комисија. Според став 7 од истиот член, по исклучок од став 6 на овој член, лицето кое полага испит за стекнување на уверение за сметководител, односно овластен сметководител, ќе биде ослободено од полагање на предметите коишто ги положило во текот на претходното образование и/или потоа, а кои предмети се акредитирани од ACCA во институциите кои го спровеле полагањето. Лицето кое го положило испитот, односно има уверение за сметководител, односно уверение за овластен сметководител, потоа се запишува во соодветниот регистар врз основа на поднесено лично барање до Институтот, а кон барањето за упис во регистрите ги приложува бараните документи предвидени со Законот.
Од погоре цитираните законски одредби произлегува дека и стариот и новиот закон предвидуваат издавање на уверение и полагање испит, со таа разлика што според претходниот закон на лицето му се издава уверение по поднесено барање со приложени докази за потребното образование од областа на екомијата и бизнисот и се запишува во соодветниот регистар, по што полага испит за проверка на знаењето, а доколку не го положи, се соочува со бришење од соодветниот регистар, а и со одземање на уверението. Додека, според новиот закон, сега оспорениот, лицето по поднесено барање со приложени докази за потребното образование од областа на бизнис/економијата, најпрво полага испит за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, по што на лицето му се издава уверение за сметководител, односно овластен сметководител и се запишува во соодветниот регистар.
Со поднесената иницијатива, подносителката во целина го оспорува Законот за вршење на сметководствени работи („Службен весник на Република Северна Македонија” број 173/2022) со наводи дека за стекнување уверение за сметководител, односно овластен сметководител, оспорениот закон наметнува претходно полагање на испит, нешто што го нема во претходната регулатива, со што Законот, не е во согласност со одредбите од член 8 став 1 алинеи 3 и 4, член 9, член 32 став 2, член 44 став 2, член 45 и член 52 став 4 од Уставот на Република Северна Македонија.
Согласно со своите уставни овластувања, Собранието на Република Северна Македонија како носител на законодавната власт, може да донесува закони за сите прашања од општественото живеење, меѓу кои и за прашања поврзани со вршење на одредена професија. Во рамки на уредувањето на вакви прашања, легитимно право е на законодавецот да ги утврди и условите и начинот под кои ќе се врши одредена професија, во случајов сметководствената. Тоа, истовремено, според Судот, значи и овластување на законодавецот да цени и по потреба истите да ги менува и дополнува, со цел допрецизирање на одредбите од регулативата, вклучително и заради нејзино усогласување со правната регулатива на Европската Унија од оваа област, а која Република Северна Македонија како земја кандидат за членство во Европската Унија има обврска истата да ја имплементира во националното законодавство. Во случајов, со оспорениот закон се врши и усогласување со Регулативата (ЕУ) бр.1092/2010 на Европскиот Парламент и на Советот од 24 ноември 2010 година за макропрудентен надзор на финансискиот систем на Европската Унија и формирање Европски одбор за системски ризик (CELEX бр. 32010R1092).
Оттука, проценката за тоа под кои и какви услови ќе се врши сметководствената професија, односно дали треба или не треба да постои полагање испит како услов за стекнување статус на сметководител и/или овластен сметководител, е прашање од надлежност на законодавецот, а не на Уставниот суд.
Од уставноправен аспект, од значење е дали законодавецот ги уредил односите во правото на начин на кој нема да се доведат во прашање темелните вредности на уставниот поредок, вклучително и уставните принципи врз основа на кои граѓаните ги остваруваат слободите и правата гарантирани со Уставот, па оттука, како уставноправно прашање, пред Судот, се постави прашањето, дали законодавецот при уредувањето на начинот на влез во сметководствената професија и условите предвидени за таа цел, водел сметка за принципот на недискриминација и еднаквоста на граѓаните пред Уставот и законите, утврден во член 9 на Уставот.
Според Судот, оспорениот закон не воспоставува нееднаквост на граѓаните пред Уставот и законите, ниту дискриминација во остварување право на работа по некои од заштитените основи од член 9 на Уставот, бидејќи испитот којшто оспорениот закон го предвидува како услов за влез во сметководствената професија е задолжителен за секој кој сака да се стекне со статус на сметководител или овластен сметководител, независно од полот, расата, бојата на кожата, националното и социјалното потекло, политичкото и верското уверување, имотната и општествената положба, ниту ја ограничува достапноста на сметководствената работа за сите кои ги исполнуваат законски предвидените услови, од кои причини, пред Судот, не се постави прашањето за согласноста на оспорениот закон со член 9 од Уставот, вклучително и со член 32 од Уставот, според кој, секому, под еднакви услови, му е достапно секое работно место.
Неуставноста на оспорениот закон подносителката ја образложува и со изнесување мислење зошто лицето не треба да полага испит за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител. Во оваа смисла подносителката наведува дека сметководствената работа е основна дејност на студентите кои дипломираат економски науки и имаат стекнато диплома, и дека дипломата е услов за започнување на соодветна професија, па со завршувањето на факултетот, тие, и тоа можат да го работат со што не е потребно полагање испит, дотолку повеќе што предметите наведени во оспорениот закон за полагање на испитот, студентите веќе ги изучиле и положиле, па оттука, според подносителката, доволно е лицето да покаже диплома за завршен процес на образование од областа на бизнис/економијата за да се стекне со право на работа, а не правото на работа на оние кои завршиле факултет да се условува со дополнителни услови за вршење на сметководствени работи. Со други зборови, подносителката смета дека неуставно е предвидувањето со оспорениот закон, лицето да полага испит како услов за влез во сметководствената професија, поради фактот дека лицето има диплома за оформен процес на образование од соодветната област, во случајот од областа на бизнис/економијата.
Според Судот, прашањето, дали лицата со стекнато образование од областа на бизнис/економијата, воопшто треба или не треба да полагаат испит за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, е прашање на целисходност во кое Уставниот суд не се впушта, бидејќи е прашање на проценка на законодавецот, што е впрочем негово легитимно право и негова надлежност. Ваков или сличен услов за вршење на одредена професија, законодавецот предвидел и за низа други професии. Имено, во низа закони, покрај дипломата за стекнато образование од соодветна област, законодавецот предвидел и полагање испит, а за вршење на некои професии, дури и повеќе од еден испит, независно од тоа што лицата имаат диплома за завршен процес на соодветно образование, и независно од тоа што материјата по предметите вклучени во испитот, ја изучувале во текот на образованието, како што е случајот со дипломираните правници за кои пристапот до одредена правна професија, не подразбира само диплома за завршен процес на образование од областа на правото, туку и правосуден испит, а дополнително на ова кај одредени професии, дури уште еден испит како што е испитот за извршител и нотарскиот испит, иако материјата од предметите вклучени во тие дополнителни испити, веќе ја изучувале во текот на студиите. Воедно, и за вршење на многу други професии, покрај стекната диплома, со закон се предвидува полагање на дополнителни испити, конкретно на пример како што е дипломатската професија, кај која, покрај диплома од соодветната област (како што се меѓународни односи, политички науки или дипломатија), се предвидува и полагање на дипломатски испит, итн.
Во иницијативата се наведува и дека оспорениот закон е во спротивност со одредбите од член 44 на Уставот според кои секој има право на образование, образованието е достапно на секого под еднакви услови, основното образование е задолжително и бесплатно, како и во спротивност со одредбата од член 45 на Уставот, според која граѓаните имаат право, под услови утврдени со закон, да основаат приватни образовни установи во сите степени на образованието, освен во основното образование. Според подносителката, оспорениот закон е спротивен на наведените уставни одредби поради предвидувањето Институтот да организира и спроведува испит, а не е регистриран ниту како јавна, ниту како приватна образовна установа, туку како професионално здружение на сметководители и овластени сметководители основано согласно со овој закон, а бидејќи Институтот спроведува испит, тоа, според подносителката, го доведува во прашање образовниот систем, воспоставен со погоре наведените уставни одредби и еднаквиот пристап на образованието под еднакви услови.
Испитот за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, според Законот, е услов за влез во сметководствената професија, и истиот е задолжителен подеднакво за секој кој сака да се занимава со оваа професија. Фактот, што испитот се полага пред испитна комисија формирана од Институтот, според Судот, со ништо не го спречува, ниту ограничува уставното право на граѓаните под услови утврдени со закон, да можат да основаат приватни образовни установи во сите степени на образованието, освен во основното образование, ниту го ограничува правото на граѓаните да се образуваат во системот на образованието, ниту го повредува принципот на достапноста на образованието на секого под еднакви услови, поради што, Судот, како неосновани ги оцени наводите за спротивноста на оспорениот закон со одредбите од член 44 и член 45 на Уставот.
Понатаму, подносителката смета дека оспорениот закон го повредува принципот на забрана на ретроактивно дејство на законите од член 52 став 4 од Уставот, што го објаснува со наводи дека оспорениот закон наметнува дополнителен услов (полагање испит) којшто не бил воспоставен со претходната регулатива.
Во врска со полагањето испит како услов за влез во сметководствената професија, погоре е изнесено дека легитимно право е на законодавецот да донесува закони во кои ќе ги уреди условите и начинот под кои ќе се одвива одредена професија, како и право да ги менува и дополнува постојните закони и да донесува нови, а при промена на режимот на уредување на односите во одделна област, законодавецот исто така, има право да го уреди и преминот од стариот во новиот режим (преоден период), на начин којшто ќе обезбеди избраните мерки да бидат соодветни на целите и причините поради кои тие се предвидуваат, за да не се доведе во прашање, или во поголем обем да не се загрози, правната сигурност и правните интереси на субјектите во правото.
Од овој аспект, според Судот, правната сигурност на граѓаните, не е загрозена, што е видно од преодните и завршни одредби содржани во глава XII на оспорениот закон.
Имено, согласно со член 61 став 2 од Законот, уверенијата за сметководител, односно овластен сметководител, издадени до денот на влегувањето во сила на овој закон и запишани во Регистарот на сметководители односно во Регистарот на овластени сметководители, продолжуваат да важат како уверенија издадени согласно со одредбите од овој закон.
Исто така, според член 61 став 3 од Законот, лиценците за работа на трговци поединци – сметководители, трговци поединци – овластени сметководители и друштва за вршење на сметководствени работи издадени од Институтот до денот на влегувањето во сила на овој закон и запишани во Регистарот на трговци поединци – сметководители, Регистарот на трговци поединци – овластени сметководители и во Регистарот на друштва за вршење сметководствени работи, продолжуваат да важат како лиценци издадени согласно со одредбите од овој закон.
Понатаму, согласно со член 62 од Законот, започнатите постапки за стекнување статус на сметководител, односно овластен сметководител, започнатите постапки за добивање на лиценца за работа за трговец поединец – сметководител, трговец поединец – овластен сметководител и друштво за вршење сметководствени работи и започнатите дисциплински постапки до денот на влегувањето во сила на овој закон, ќе завршат согласно со Законот за вршење на сметководствени работи („Службен весник на Република Македонија” број 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 и 193/2017).
Што се однесува до полагањето испит за стекнување со статус на сметководител и овластен сметководител, со преодната одредба од член 65 од оспорениот закон се уредува дека првиот испит за стекнување статус на сметководител односно овластен сметководител, согласно со овој закон, ќе започне да се спроведува во рок од три години од денот на влегувањето во сила на овој закон. Воедно, согласно со член 66 од оспорениот закон, до започнување на спроведувањето на првиот испит за стекнување на статус на сметководител односно овластен сметководител, уверенијата за сметководител, односно овластен сметководител, ќе се издаваат под услови и начин согласно со Законот за вршење на сметководствени работи („Службен весник на Република Македонија“ број 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 и 193/2017).
Имајќи ги предвид погоре цитираните законски одредби, Судот утврди дека со овој закон не се навлегува во режимот на односите што постоел пред неговото влегување во сила, што го исклучува приговорот дека Законот навлегува во веќе воспоставени односи со претходната регулатива.
Според член 76 од Законот, со денот на влегувањето во сила на овој закон престанува да важи Законот за вршење на сметководствени работи („Службен весник на Република Македонија“ број 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 и 193/2017). Според член 77 на оспорениот закон, овој закон влегува во сила осмиот ден од денот на објавувањето во „Службен весник на Република Северна Македонија“. Оспорениот закон е донесен на 22.07.2022 година, а на 01.08.2022 година е објавен во „Службен весник на Република Северна Македонија“. Оспорениот закон е влезен во сила на 09.08.2022 година.
Видно од погоре цитираните законски одредба е дека оспорениот закон е во примена по неговото објавување, а не и пред тоа, од каде произлегува дека Законот дејствува од сега па натаму, со што дополнително не може да се прифати тврдењето во иницијативата за ретроактивно важење на оспорениот закон. Воедно, примената на Законот во однос на полагањето на испитот којшто е главна причина за оспорување на уставноста на Законот, согласно погоре цитираниот член 65 од Законот, ќе започне да се спроведува во рок од три години од денот на влегувањето во сила на овој закон, поточно на 09.08.2025 година. Во овој момент, неговата примена, сè уште не е започната.
Помеѓу останатите наводи за оспорување на предметниот закон, во иницијативата стојат и наводи дека оспорениот закон не е во согласност со поделбата на државната власт на законодавна, извршна и судска како темелна вредност на уставниот поредок утврдена со член 8 став 1 алинеја 4 од Уставот, без конкретно објаснување во што се состои повредата на оваа темелна вредност, која власт конкретно се меша во друга власт, и на кој начин. Во отсуство на аргументи и образложени причини за спротивноста на Законот со оваа темелна вредност, Судот, не може да се произнесе во однос на ваквото тврдење.
Имајќи го предвид погоре изнесеното, Судот оцени дека Законот за вршење на сметководствени работи („Службен весник на Република Северна Македонија” број 173/2022), не е во спротивност со одредбите на Уставот на кои се повикува подносителката на иницијативата.
IV
Врз основа на наведеното, Судот, одлучи како во диспозитивот на ова решение.
ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски
* * *
Gjykata Kushtetuese e
Republikës së Maqedonisë së Veriut
U.nr.19/2025
Shkup, 18.06.2025
Gjykata Kushtetue e Republikës së Maqedonisë së Veriut, në përbërje të Kryetarit të Gjykatës, dr. Darko Kostadinovski dhe gjykatësve Naser Ajdari, mr.Tatjana Vasiq-Bozaxhieva, dr.Jadranka Daboviq-Anastasovska, dr. Osman Kadriu, Dobrilla Kacarska, dr. Ana Pavllovska-Daneva dhe mr. Fatmir Skender, në bazë të nenit 110 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenit 73 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.115/2024), në mbledhjen e mbajtur më 18 qershor 2025, miratoi
A K T V E N D I M
NUK INICOHET procedura për vlerësimin e kushtetutshmërisë së Ligjit për kryerjen e punëve të kontabilitetit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr.173/2022).
Arsyetim
I
Aleksandra Ilieva-Milçova, avokate nga Shkupi, parashtroi iniciativë në Gjykatën Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut për të inicuar procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së Ligjit të shënuar në pjesën dispozitive të Aktvendimit.
Parashtruesja e iniciativës konsideron se Ligji për kryerjen e punëve të kontabilitetit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 173/2022), nuk është në përputhje me vlerën themelore të ndarjes së pushtetit shtetëror në legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor nga neni 8, paragrafi 1, alineja 4 e Kushtetutës; parimin e barazisë së qytetarëve para Kushtetutës dhe ligjeve nga neni 9 i Kushtetutës; nenin 32, paragrafi 2 të Kushtetutës, sipas të cilit çdo vend pune është i disponueshëm për të gjithë, në kushte të barabarta; nenin 44, paragrafi 2 të Kushtetutës, sipas të cilit arsimi është i disponueshëm për të gjithë në kushte të barabarta; nenin 45 të Kushtetutës, sipas të cilit qytetarët kanë të drejtë, në kushte të përcaktuara me ligj, të themelojnë institucione arsimore private në të gjitha nivelet e arsimit, përveç arsimit fillor; si dhe parimin e ndalimit të efektit prapaveprues të ligjeve sipas nenit 52 paragrafi 4 të Kushtetutës, me pretendimet se Ligji kryerjen e punëve të kontabilitetit vendos kushte shtesë që nuk janë përcaktuar me rregullativën paraprake.
Në iniciativë, parashtruesja thekson se neni 2 i ligjit të kontestuar përcakton nocionet punë të kontabilitetit, kontabilist, kontabilist i autorizuar, si dhe termin Instituti i Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut, i përcaktuar nga neni i lartpërmendur si një shoqatë profesionale e kontabilistëve dhe kontabilistëve të autorizuar të themeluar në përputhje me këtë ligj, dhe se sipas nenit 14 të Ligjit, kontabilistët dhe kontabilistët e autorizuar në territorin e Republikës së Maqedonisë së Veriut janë të organizuar në Institutin e Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut, i cili ka statusin e një personi juridik me autorizime publike. Gjithashtu pohon se në përputhje me nenin 16, pikat 5) dhe 6) të ligjit të kontestuar, Instituti zhvillon një provim për fitimin e statusit të kontabilistit ose kontabilistit të autorizuar, dhe lëshon një certifikatë për kontabilist dhe kontabilist të autorizuar. Për më tepër, se në përputhje me nenin 26, paragrafi 1 i Ligjit, një person që dëshiron të fitojë statusin e kontabilistit ose kontabilistit të autorizuarduhet të paraqesë një kërkesë në Institut për dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit ose kontabilistit të autorizuar, dhe në përputhje me nenin 28, paragrafi 1 i ligjit të kontestuar, provimi do të zhvillohet sipas programit për dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit ose kontabilistit të autorizuar, i cili do të miratohet nga Bordi Drejtues i Institutit me pëlqimin paraprak të Këshillit.
Iniciativa vazhdon duke deklaruar se Ligji i mëparshëm për kryerjen e punëve të kontabilitetit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 dhe 193/2017) nuk parashikonte dhënien e një provimi të veçantë për të fituar titullin e kontabilistit, pra kontabilist të autorizuar, dhe e ka parashikuar atë vetëm për personat juridikë dhe individët e huaj që dëshirojnë të kryejnë aktivitete të kontabilitetit në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Për më tepër, se në përputhje me nenin 15 të ligjit të mëparshëm, kusht për fitimin e titullit kontabilist dhe kontabilist i autorizuar është përfundimi i procesit arsimor dhe pagesa e një tarife përkatëse, dhe se sipas nenit 2, pika 7 e Ligjit për Arsimin e Lartë, diploma është një dokument publik i lëshuar nga një institucion i arsimit të lartë që vërteton fitimin e arsimit të lartë nga cikli i parë, i dytë ose i tretë, i nevojshëm për arsimim të vazhdueshëm ose për fillimin e ushtrimit të një profesioni të përshtatshëm, d.m.th. se neni 2 i të njëjtit ligj përcakton një diplomë universitare si kusht për fillimin e një profesioni të përshtatshëm.
Pasi paraqet atë që përmban ligji i kontestuar, krahasuar me ligjin që i parapriu, përfshirë atë që përbën një diplomë sipas Ligjit për arsimin e lartë, parashtruesja pohon se neni 52, paragrafi 4 i Kushtetutës përcakton parimin e ndalimit të efektit prapaveprues të ligjeve, dhe se ligji i kontestuar imponon një kategori të re kontabilisti, pra kontabilist i çertifikuar, në një mënyrë që për kandidatin, përveç arsimit të mesëm ose të lartë të përfunduar, parashikon një kusht shtesë – dhënien e një provimi për të fituar të drejtën për të punuar si kontabilist, gjë që nuk është parashikuar si kusht për kandidatin nga ligji i mëparshëm.
Për më tepër, parashtruesja pohon se ligji i kontestuar askund nuk i jep Institutit statusin e një institucioni arsimor privat, as të një institucioni arsimor publik, gjë që e bën të paqartë se si ligjvënësi e autorizoi Institutin të zhvillonte një provim me lëndë që as nuk janë të paracaktuara nga ligji i kontestuar, dhe në përputhje me nenin 28 të Ligjit, të gjitha provimet e cituara përmbajnë një kornizë ligjore në lidhje me përgatitjen e llogarive vjetore dhe pasqyrave financiare dhe llogarive vjetore dhe pasqyrave financiare të konsoliduara dhe standardeve ndërkombëtare për raportimin financiar, financat dhe analizat financiare, tatimet dhe sistemin tatimor.
Sipas parashtrueses, kushtet për kryerjen e punës së kontabilitetit të përcaktuara në këtë mënyrë imponojnë kushte shtesë që nuk ishin përcaktuar nga rregullorja e mëparshme, dhe se po bëhet diskriminim ndaj të drejtës për punë të atyre që kanë diplomuar në një fakultet sepse e njëjta kushtëzohet nga kushte shtesë për kryerjen e punës së kontabilitetit që nuk ekzistonin më parë, si dhe se puna e kontabilitetit është aktiviteti kryesor i studentëve që diplomohen në ekonomi dhe kanë marrë diplomë, që do të thotë se me diplomimin nga fakulteti, ata mund të punojnë edhe në të. Kjo për shkak se të gjitha lëndët që, në përputhje me nenin 28 të ligjit të kontestuar, janë të theksuara për t’u ndjekur, studentët i kanë studiuar dhe i kanë kaluar tashmë, kështu që është e paqartë pse ligjvënësi diskriminon kur jep vende pune me kushte shtesë që nuk ekzistonin më parë, dhe janë nën juridiksionin ekskluziv të një shoqate jofitimprurëse, gjë që shkel nenin 52 paragrafi 4 të Kushtetutës, i cili ndalon efektin prapaveprues të ligjeve.
Për më tepër, në iniciativë theksohet se ligji i kontestuar nuk mund t’ua ndalojë punën qytetarëve që kanë marrë tashmë një certifikatë të arsimit të mesëm, të lartë ose të fakultetit të përfunduar në fushën e biznesit/ekonomisë, d.m.th., nuk mund ta zhvlerësojë Fakultetin e Ekonomisë, Shkollën e Lartë dhe arsimin e mesëm dhe ta kushtëzojë punën e ekonomistëve me një certifikatë shtesë, sepse kjo shkel sigurinë juridike të qytetarëve dhe është në kundërshtim me nenin 52, paragrafi 4, nenin 9 dhe nenin 32 të Kushtetutës, dhe gjithashtu vë në pikëpyetje sistemin arsimor të përcaktuar nga neni 44 dhe neni 45 të Kushtetutës dhe aksesin e barabartë në arsim në kushte të barabarta sepse Instituti nuk është i regjistruar si institucion arsimor, por është i regjistruar si shoqatë jofitimprurëse e qytetarëve dhe për këtë arsye certifikata nga një shoqatë e tillë e qytetarëve nuk mund të jetë ligjërisht e rëndësishme për fitimin e të drejtës për punë.
Prandaj, sipas parashtrueses, duke qenë se ligji i kontestuar në tërësinë e tij krijon një kategori të re kontabilistësh dhe kontabilistësh të autorizuar në një kusht shtesë – një provim para një shoqate jofitimprurëse, i panjohur më parë në rregulloren ligjore si kusht për kryerjen e punëve të kontabilitetit, ligji i kontestuar ka efekt prapaveprues dhe pamundëson punën e personelit të kualifikuar në institucionet e rregullta arsimore duke lëshuar një certifikatë si kusht për punë, pavarësisht faktit se personat që e japin atë tashmë kanë fituar diplomat e nevojshme për punë në aktivitetin përkatës, nga të cilat mund të konkludohet se ligji i kontestuar krijon pasiguri juridike në sistemin arsimor me efekt prapaveprues mbi parimin e punës të vendosur më parë dhe pabarazinë gjatë aksesit në pozicionin e punës së kontabilistit, kontabilistit të autorizuar duke vendosur një kusht shtesë që nuk ekzistonte më parë.
Për arsyet e përmendura, me iniciativën propozohet që Gjykata Kushtetuese të anulojë ligjin e kontestuar, si dhe të lëshojë një masë të përkohshme në kuptimin që “ndalohet përdorimi i certifikatës së një shoqate jofitimprurëse – personi juridik me autorizime publike (që nuk është institucion arsimor) si kusht për kryerjen e aktiviteteve të kontabilitetit”.
II
Në seancë, Gjykata konstatoi se Kuvendi i Republikës së Maqedonisë së Veriut, në seancën e mbajtur më 27.07.2022, miratoi Ligjin për kryerjen e punëve të kontabilitetit, të publikuar më 01.08.2022, në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 173/2022, i cili hyri në fuqi në ditën e tetë nga dita e publikimit.
III
Sipas nenit 8, paragrafi 1, alineja 3 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, sundimi i ligjit është një vlerë themelore e rendit kushtetues të Republikës së Maqedonisë së Veriut.
Sipas nenit 9 të Kushtetutës, qytetarët e Republikës së Maqedonisë së Veriut janë të barabartë në liri dhe të drejta pavarësisht nga gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, origjina kombëtare dhe sociale, bindjet politike dhe fetare; statusi pronësor dhe shoqëror. Qytetarët janë të barabartë para Kushtetutës dhe ligjeve.
Sipas nenit 51 të Kushtetutës, në Republikën e Maqedonisë së Veriut, ligjet duhet të jenë në përputhje me Kushtetutën, dhe të gjitha rregulloret e tjera me Kushtetutën dhe ligjin.
Sipas nenit 52, paragrafi 4 i Kushtetutës, ligjet dhe rregullat tjera nuk mund të kenë fuqi prapavepruese, përveç si përjashtim, në rastet kur është më e favorshme për qytetarët.
Sipas nenit 68, paragrafi 1, alineja 2 e Kushtetutës, Kuvendi i Republikës së Maqedonisë së Veriut miraton ligje dhe jep interpretim autentik të ligjeve.
Bazuar në kompetencën kushtetuese për të miratuar ligje, Kuvendi në vitin 2012 miratoi Ligjin për kryerjen e punëve të kontabilitetit, të botuar në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë” nr. 95/2012. I gjithë ky ligj iu nënshtrua shqyrtimit para Gjykatës Kushtetuese, por Gjykata nuk shprehu dyshime në kushtetutshmërinë e tij dhe, me Vendimin U.br.141/2012 të datës 17.04.2013, nuk inicoi procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së tërësisë së Ligjit për kryerjen e punëve të kontabilitetit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 95/2012).
Pas disa ndryshimeve dhe plotësimeve, të publikuara në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë” nr. 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 dhe 193/2017), Kuvendi i Republikës së Maqedonisë së Veriut, në seancën e mbajtur më 27 korrik 2022, miratoi një Ligj të ri për kryerjen e punëve të kontabilitetit, të publikuar në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 173/2022. Ligji është në përputhje me Rregulloren (BE) nr. 1092/2010 të Parlamentit Evropian dhe të Këshillit të 24 nëntorit 2010 për mbikëqyrjen makroprudenciale të sistemit financiar të Bashkimit Evropian dhe krijimin e një Bordi Evropian për Rrezikun Sistemik (CELEX nr. 32010R1092).
Dispozitat e Ligjit për kryerjen e punëve të kontabilitetit janë sistematizuar në 12 njësi tematike (kapituj) në gjithsej 77 nene.
Dispozitat e Kapitullit I. Dispozitat e Përgjithshme (nenet 1 dhe 2) përcaktojnë lëndën e Ligjit dhe përkufizimet e termave dhe shkurtesave të caktuara të përdorura në Ligj.
Sipas Nenit 1 të ligjit të kontestuar, ky ligj rregullon kushtet për kryerjen e punëve të kontabilitetit, subjektet që kryejnë punë të kontabilitetit, kushtet për fitimin e statusit të kontabilistit dhe kontabilistit të autorizuar, organizimin dhe funksionimin e Institutit të Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut, themelimin dhe kompetencat e Këshillit për Promovimin dhe Mbikëqyrjen e Profesionit të Kontabilitetit të Republikës së Maqedonisë së Veriut, si dhe çështje të tjera që lidhen me kryerjen e punëve të kontabilitetit.
Sipas nenit 2, pika 3. të ligjit të kontestuar, Instituti i Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut është një shoqatë profesionale e kontabilistëve dhe kontabilistëve të autorizuar, e themeluar në përputhje me këtë ligj.
Sipas nenit 2, pika 7. të ligjit të kontestuar, një kontabilist është person fizik që ka të paktën dy vjet përvojë pune në kryerjen e punëve të kontabilitetit nën mbikëqyrjen e një kontabilisti dhe/ose një kontabilisti të autorizuar dhe ka dhënë provimin për fitimin e statusit të kontabilistit, d.m.th. ka certifikatë për kontabilist nga Instituti i Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe i cili është i regjistruar në Regjistrin e Kontabilistëve në përputhje me këtë ligj.
Sipas nenit 2, pika 8 të ligjit të kontestuar, kontabilisti i autorizuar është person fizik që ka të paktën dy vjet përvojë pune në kryerjen e punëve të kontabilitetit nën mbikëqyrjen e një kontabilisti dhe/ose një kontabilisti të autorizuar dhe ka dhënë provimin për fitimin e statusit të kontabilistit të autorizuar, d.m.th. ka certifikatë për kontabilist të autorizuar nga Instituti i Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe i cili është i regjistruar në Regjistrin e Kontabilistëve të Autorizuar në përputhje me këtë ligj.
Sipas nenit 2, pika 9 të ligjit të kontestuar, provimi për fitimin e statusit të kontabilistit dhe/ose një kontabilisti të autorizuar është provim i organizuar dhe i zhvilluar nga Instituti i Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut në përputhje me dispozitat e këtij ligji.
Sipas nenit 2, pika 23. të ligjit të kontestuar, certifikatë për kontabilist, ose për kontabilist të autorizuar, është një dokument i lëshuar nga Instituti i Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut për personat që kanë dhënë provimin për fitimin e statusit të kontabilistit, ose kontabilistit të autorizuar.
Kapitulli II. Këshilli për Promovimin dhe Mbikëqyrjen e Profesionit të Kontabilitetit të Republikës së Maqedonisë së Veriut, përmban nenet 3 deri në 13 të ligjit të kontestuar, të cilat rregullojnë statusin e Këshillit për Promovimin dhe Mbikëqyrjen e Profesionit të Kontabilitetit të Republikës së Maqedonisë së Veriut.
Kapitulli III. Instituti i Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut, përmban nenet 14 deri në 24 të ligjit të kontestuar, të cilat ofrojnë bazën për themelimin e Institutit të Kontabilistëve dhe Kontabilistëve të Autorizuar të Republikës së Maqedonisë së Veriut si person juridik me autorizime publike, dhe përcaktojnë fushëveprimin e aktiviteteve të tij, strukturën organizative, punën që organet e Institutit kanë të drejtë dhe detyrim ligjor për të kryer, si dhe metodën e financimit të punës së Institutit. Instituti është themeluar si një organ profesional i kontabilistëve dhe kontabilistëve të autorizuar me qëllim ngritjen e standardit të profesionit të kontabilitetit dhe mbrojtjen e interesave të anëtarëve të tij. Puna e Institutit në territorin e Republikës së Maqedonisë së Veriut kryhet përmes degëve që nuk kanë statusin e personit juridik. Fusha e punës së Institutit përfshin, në veçanti, organizimin dhe kryerjen e një provimi për marrjen e një certifikate për kontabilist dhe kontabilist të autorizuar, lëshimin e licencave për personat juridikë, mbajtjen e regjistrave publikë të individëve dhe personave juridikë që kanë fituar të drejtën për të kryer punë kontabiliteti, organizimin dhe kryerjen e edukimit të vazhdueshëm profesional, kontrollin e punës së individëve dhe personave juridikë që kryejnë punë kontabiliteti. Organet e Institutit janë: Asambleja, Bordi Mbikëqyrës, Bordi Drejtues dhe Kryetari. Organet e Institutit janë Komisioni Disiplinor, Komisioni për Standardet e Raportimit Financiar, Komisioni për Arsim, Trajnim dhe Publikime, Komisioni për Kontrollin e Cilësisë së Operacioneve dhe komitete të tjera të përhershme dhe të përkohshme të përcaktuara nga statuti i Institutit. Të gjithë anëtarët e organeve dhe trupave të Institutit zgjidhen nga radhët e anëtarësisë së Institutit.
Kapitulli IV. Metoda e fitimit të statusit të kontabilistit dhe kontabilistit të autorizuar (nenet 25 deri në 29 të ligjit të kontestuar) rregullon kriteret dhe procedurën për fitimin e një certifikate për kontabilist ose kontabilist të autorizuar, procedurën për regjistrimin në regjistrin e kontabilistëve ose kontabilistëve të autorizuar, dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit ose kontabilistit të çertifikuar dhe procedurën për njohjen e kualifikimeve profesionale të fituara jashtë vendit.
Sipas nenit 25 të ligjit të kontestuar, statusi i kontabilistit ose kontabilistit të autorizuar fitohet nga një person që ka kaluar provimin për fitimin e statusit të kontabilistit ose kontabilistit të autorizuar dhe ka të paktën dy vjet përvojë pune në kryerjen e punëve të kontabilitetit nën mbikëqyrjen e një kontabilisti dhe/ose kontabilisti të autorizuar.
Sipas nenit 26, paragrafi 1 i ligjit të kontestuar, një person që dëshiron të fitojë statusin e kontabilistit ose të kontabilistit të autorizuar duhet të paraqesë në Institut një kërkesë për dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit, pra kontabilistit të autorizuar. Sipas paragrafit 2 të nenit të lartpërmendur, kërkesa për dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit duhet të shoqërohet me sa vijon: 1) provë (certifikatë) e arsimit të mesëm të përfunduar në biznes/ekonomi ose 2) provë (certifikatë) e arsimit të lartë të përfunduar në biznes/ekonomi (VI/1); 3) provë (certifikatë) e fakultetit trevjeçar të përfunduar në biznes/ekonomi, pra studime të përfunduara sipas Deklaratës së Bolonjës dhe të pasurit 180 kredite sipas Sistemit Evropian të Transferimit të Krediteve (ECTS); 4) dëshmi (certifikatë) e arsimit të lartë katërvjeçar të përfunduar në biznes/ekonomi (niveli VII/1), pra studime të përfunduara sipas Deklaratës së Bolonjës dhe ka 240 kredite sipas Sistemit Evropian të Transferimit të Krediteve (ECTS) dhe 5) dëshmi e pagesës së tarifës për dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit. Sipas paragrafit 3 të të njëjtit nen të Ligjit (në Ligj paragrafi është numëruar “2”, që është një gabim teknik), me kërkesën për dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit të autorizuar duhet të dorëzohen këto dokumente: 1) dëshmi (certifikatë) e arsimit të lartë trevjeçar të përfunduar në biznes/ekonomi, pra studime të përfunduara sipas Deklaratës së Bolonjës dhe ka 180 kredite sipas Sistemit Evropian të Transferimit të Krediteve (ECTS); 2) dëshmi (certifikatë) e arsimit të lartë të përfunduar në biznes/ekonomi (niveli VI/1) 3) dëshmi (certifikatë) e përfunduar; arsim i lartë katërvjeçar biznesi/ekonomie (niveli VII/1), pra studime të përfunduara sipas Deklaratës së Bolonjës dhe me 240 kredite sipas Sistemit Evropian të Transferimit të Krediteve (ECTS) dhe 4) provë e pagesës së tarifës për dhënien e provimit për të fituar statusin e kontabilistit të autorizuar. Sipas paragrafit 5 të të njëjtit nen të Ligjit, Instituti lëshon një certifikatë për kontabilist, pra për kontabilist të autorizuar, personave që kanë kaluar provimin për të fituar statusin e kontabilistit, pra kontabilistit të autorizuar, brenda 15 ditëve nga data e dhënies së provimit.
Sipas nenit 27 paragrafi 1 të ligjit të kontestuar, një person që zotëron një certifikatë për kontabilist, pra një certifikatë për kontabilist të autorizuar regjistrohet në Regjistrin e Kontabilistëve, pra në Regjistrin e Kontabilistëve të Autorizuar në bazë të një kërkese personale të paraqitur në Institut në një formular të përcaktuar në përputhje me paragrafin 9 të këtij neni, duke bashkangjitur dokumentacionin e nevojshëm të parashikuar në paragrafin 2 të të njëjtit nen të Ligjit.
Sipas nenit 28, paragrafi 1 të ligjit të kontestuar, provimi për fitimin e statusit të kontabilistit, përkatësisht kontabilistit të autoriuar, do të zhvillohet sipas programit për dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit, përkatësisht kontabilistit të autoriuar, të cilin do ta miratojë Bordi Drejtues i Institutit me pëlqimin paraprak të Këshillit. Sipas paragrafit 2 të të njëjtit nen, programi nga paragrafi 1 i këtij neni do të përcaktojë lëndët, rregulloret dhe literaturën për dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit, përkatësisht kontabilistit të autoriuar. Programi duhet të jetë i harmonizuar me programet për fitimin e titujve profesionalë të lidhur me to të organeve të tjera profesionale dhe kurrikulave në fushën e kontabilitetit të institucioneve arsimore në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Sipas paragrafit 3 të të njëjtit nen, lëndët nga programi nga paragrafi (1) i këtij neni duhet të mbulojnë në veçanti fushat e mëposhtme: 1) korniza ligjore në lidhje me përgatitjen e llogarive vjetore dhe pasqyrave financiare dhe llogarive vjetore dhe pasqyrave financiare të konsoliduara dhe standardeve ndërkombëtare të raportimit financiar; 2) financat dhe analizat financiare dhe 3) taksat dhe sistemi tatimor. Sipas paragrafit 4 të të njëjtit nen, provimi për fitimin e statusit të kontabilistit, pra kontabilistit të autoriuar, zhvillohet nga një komision provimi i formuar nga Instituti. Komisioni i provimit përbëhet nga pesë anëtarë nga radhët e kontabilistëve, kontabilistëve të autoriuar, profesorëve universitarë në fushën e kontabilitetit dhe auditimit me pesë vjet përvojë në fushën e kontabilitetit, financave, taksave, të drejtës korporative dhe marrëdhënieve të punës. Nëse është e nevojshme, Instituti mund të formojë më shumë komisione për kryerjen e provimit të formuara nga Asambleja e Institutit dhe sipas paragrafit 5 të nenit të lartpërmendur të Ligjit, mënyra e kryerjes së provimit për fitimin e statusit të kontabilistit, pra kontabilistit të autoriuar, përcaktohet më hollësisht nga Bordi Drejtues i Institutit me pëlqimin paraprak të Këshillit.
Duke marrë parasysh ngjashmërinë e profesioneve dhe përmbajtjen arsimore të përfshirë në provimin për marrjen e titullit të auditorit, ligji i kontestuar, në nenin 29, parashikon mundësinë që personat që mbajnë licencë për auditor të autoriuar të fitojnë statusin e kontabilistit të autoriuar pa dhënë provim. Gjithashtu, sipas ligjit të kontestuar, puna e kontabilitetit në Republikën e Maqedonisë së Veriut do të mund të kryhet nga një shtetas i Republikës së Maqedonisë së Veriut i cili ka fituar kualifikim profesional si kontabilist ose kontabilist i autoriuar jashtë vendit nëse ai ose ajo kalon provimin për njohuri të legjislacionit kombëtar përkatës për kryerjen e punës së kontabilitetit të kryer nga Instituti.
Kapitulli V. Zhvillimi i vazhdueshëm profesional i ligjit të kontestuar përmban nenin 30, i cili përcakton se me qëllim të përmirësimit të njohurive në fushën e kontabilitetit, kontabilistët dhe kontabilistët e autorizuar kanë detyrim ligjor për të ndjekur numrin e detyrueshëm të orëve të trajnimit për zhvillim profesional. Zhvillimi i vazhdueshëm profesional kryhet nga persona juridikë që ofrojnë shërbime konsulence dhe edukative në fushën e kontabilitetit, financave, taksave, të drejtës korporative dhe marrëdhënieve të punës, të cilët kanë miratim nga Instituti dhe janë të regjistruar në Regjistrin e personave që kanë kryer trajnime të organizuara nga Instituti.
Kapitulli VI. Kryerja e punës së kontabilitetit dhe paraqitja e llogarive vjetore (nenet 31 deri në 34 të ligjit të kontestuar) përcakton personat fizikë dhe juridikë që mund të kryejnë punë kontabiliteti dhe detyruesit për të cilët ata mund të kryejnë punë kontabiliteti.
Sipas nenit 31, paragrafi 1 i ligjit të kontestuar, përmbajtja e punës së kontabilitetit, qëllimet themelore, kryesore dhe shtesë, detyrat dhe lënda e punës së kontabilitetit përcaktohen nga Bordi Drejtues i Institutit. Kontabilisti dhe/ose kontabilisti i autorizuar që mban certifikatë për kontabilist ose kontabilist të autorizuar nga Instituti dhe është i regjistruar në regjistrin përkatës të Institutit në kuadër të statusit që ka, fiton të drejtën për të kryer punë kontabël, si dhe të drejtën për të nënshkruar të gjitha dokumentet e raportimit financiar që rrjedhin nga kryerja e punës të kontabilitetit.
Neni 32 i ligjit të kontestuar rregullon kushtet dhe procedurën për marrjen e licenceës për punë, si dhe rrethanat dhe procedurën për revokimin e licencës së punës së një sipërmarrësi individual – kontabilist, një sipërmarrësi individual – kontabilist i autorizuar dhe një shoqërie për kryerjen e punëve të kontabilitetit dhe neni 33 i Ligjit rregullon mundësinë e kryerjes së punëve të kontabilitetit nga një person fizik ose juridik i huaj nga shtetet anëtare të Zonës Ekonomike Evropiane që plotëson kërkesat për kryerjen e punëve të kontabilitetit, pra ka licencë për të kryer punë të kontabilitetit nga një organ kompetent në një shtet anëtar të Zonës Ekonomike Evropiane.
Kapitulli VII. Regjistrat (nenet 35 dhe 36 të ligjit të kontestuar) rregullon përmbajtjen e regjistrave që mbahen nga Instituti, rastet në të cilat kontabilisti, kontabilisti i autorizuar, pronari i vetëm – kontabilist, pronari i vetëm kontabilist i autorizuar dhe shoqëria për kryerjen e aktiviteteve kontabël fshihen nga regjistri përkatës, procedura për fshirjen nga regjistrat dhe periudha kohore për të cilën humbet e drejta për të kryer punë të kontabilitetit.
Dispozitat e Kapitullit VIII. Procedura Disiplinore (nenet 37 deri në 44 të ligjit të kontestuar) përcaktojnë se procedura disiplinore zhvillohet nga Komiteti Disiplinor i Institutit. Masat që mund të vendosen për një shkelje disiplinore të kryer janë një paralajmërim publik, gjobë, shlyerje e përkohshme dhe e përhershme nga regjistri përkatës i Institutit dhe revokimi i një certifikate. Dispozitat e përfshira në nenet 38, 39, 40 dhe 41 të ligjit të kontestuar përcaktojnë shkeljet disiplinore për të cilat vendosen masa disiplinore. Vendimet e miratuara në një procedurë disiplinore ekzekutohen nga Kryetari i Institutit dhe publikohen në faqen e internetit dhe regjistrohen në regjistrin përkatës të Institutit. Neni 44 i ligjit të kontestuar përcakton afatet pas skadimit të të cilave masa disiplinore e shqiptuar fshihet nga regjistri përkatës.
Kapitulli IX. Kontrolli i cilësisë së operacioneve (nenet 45, 46 dhe 47 të ligjit të kontestuar) rregullon fushëveprimin e kontrollit të cilësisë së operacioneve, pronarit të vetëm – kontabilistit, pronarit të vetëm – kontabilistit të autorizuar dhe shoqërisë për kryerjen e punëve të kontabilitetit.
Në përputhje me dispozitat e Kapitullit X. Mbikëqyrja (nenet 48 dhe 49 të ligjit të kontestuar), Ministria e Financave mbikëqyr zbatimin e dispozitave të këtij ligji, dhe mbikëqyrja e punës së Institutit kryhet nga Këshilli për Promovimin dhe Mbikëqyrjen e Profesionit të Kontabilitetit.
Kapitulli XI. Dispozitat për Kundërvajtje (nenet 50 deri në 60 të ligjit të kontestuar) rregullojnë sanksionet kundërvajtëse kundër kontabilistëve, kontabilistëve të autorizuar, sipërmarrësve individualë – kontabilistëve, sipërmarrësve individualë – kontabilistëve të autorizuar dhe shoqërive për kryerjen e punëve të kontabilitetit në rast të mosrespektimit të dispozitave të Ligjit. Procedura kundërvajtëse zhvillohet dhe sanksionet kundërvajtëse vendosen nga një gjykatë kompetente.
Kapitulli XII (nenet 61 deri në 77) përmban dispozitat kalimtare dhe përfundimtare.
Para miratimit të ligjit të kontestuar, Ligji për kryerjen e punëve të kontabilitetit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 dhe 193/2017).
Në përputhje me dispozitat e nenit 15 të ligjit paraprak, personi fiton certifikatë për kontabilist, pra kontabilist të autorizuar, në bazë të kërkesës së parashtruar në Institut me dëshminë e nevojshme të arsimit të përfunduar në fushën e ekonomisë ose biznesit. Në përputhje me nenin 18 të ligjit paraprak, një person që ka marrë certifikatë për kontabilist, pra kontabilist të autorizuar, fiton të drejtën për të kryer punë të kontabilitetit duke e regjistruar atë në Regjistrin e Kontabilistëve, pra Regjistrin e Kontabilistëve të Autorizuar. Regjistrimi në regjistra kryhet nga Instituti në bazë të një kërkese të parashtruar, së cilës i bashkëngjiten detyrimisht dokumentet e parashikuara me Ligj. Sipas nenit 19 të ligjit paraprak, për të përmirësuar njohuritë e tyre në fushën e kontabilitetit, kontabilistët dhe kontabilistët e autorizuar janë të detyruar të ndjekin trajnime për zhvillim të vazhdueshëm profesional për një periudhë prej tre vitesh dhe pas përfundimit të trajnimit, kontabilisti, pra kontabilisti i autorizuar, jep provim për të testuar njohuritë e tij, i cili organizohet nga Instituti të paktën një herë në vit, dhe zhvillohet nga Komisioni i Provimit. Sipas nenit 19-b të ligjit paraprak, kontabilisti, pra kontabilist i autorizuar që nuk e kalon provimin për të testuar njohuritë e tij, shlyhet nga regjistri në të cilin është regjistruar, me ç’rast personi mund të paraqesë përsëri kërkesë për regjistrim në regjistrin përkatës nëse e kalon provimin brenda dy viteve të ardhshme. Nëse personi nuk e kalon provimin brenda kësaj periudhe, Instituti do ta revokojë certifikatën e kontabilistit, pra kontabilistit të autorizuar, por ai mund të paraqesë kërkesë për marrjen e certifikatës në përputhje me këtë ligj brenda tre viteve të ardhshme.
Në përputhje me dispozitat e ligjit të ri, tani të kontestuar, certifikata e statusit të fituar të kontabilistit, pra kontabilistit të autorizuar i lëshohet personit nga Instituti pasi më parë të ketë dhënë një provim për fitimin e statusit të kontabilistit, pra kontabilistit të autorizuar, për të cilin personi është i detyruar të paraqesë kërkesë në Institutin për dhënien e provimit duke parashtruar provat e kërkuara të arsimit të përfunduar të kërkuar në fushën e biznesit/ekonomisë. Provimi zhvillohet nga Komisioni për kryerjen e provimit sipas programit të provimit të miratuar nga Bordi Drejtues i Institutit me pëlqimin paraprak të Këshillit, i cili përcakton lëndët, rregulloret dhe literaturën për dhënien e provimit për fitimin e statusit të kontabilistit, përkatësisht kontabilistit të autorizuar, të harmonizuara me programet për fitimin e titujve profesionalë të lidhur me to të organeve të tjera profesionale dhe programeve mësimore në fushën e kontabilitetit të institucioneve arsimore në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Sipas nenit 28, paragrafi 6 i ligjit të kontestuar, personi që jep provim për të marrë certifikatë për kontabilist, përkatësisht kontabilist të autorizuar, mund të lirohet nga marrja e lëndëve të caktuara që i ka dhënë gjatë arsimit të mëparshëm në bazë të dokumentacionit të paraqitur për provimet e dhëna dhe programit mësimor, të cilin e vendos komisioni i provimit. Sipas paragrafit 7 të të njëjtit nen, si përjashtim nga paragrafi 6 i këtij neni, një person që jep provim për të marrë certifikatë për kontabilist, pra kontabilist të çertifikuar, përjashtohet nga dhënia e lëndëve që ka dhënë gjatë arsimit të mëparshëm dhe/ose më pas, dhe të cilat lëndë janë të akredituara nga ACCA në institucionet që kanë zhvilluar provimin. Personi që e ka dhënë provimin, pra zotëron certifikatë për kontabilist, pra kontabilist i autorizuar, regjistrohet më pas në regjistrin përkatës në bazë të një kërkese personale të paraqitur në Institut, dhe duhet t’i bashkëngjisë dokumentet e kërkuara të parashikuara nga Ligji kërkesës për regjistrim në regjistra.
Nga dispozitat ligjore të cituara më sipër, rrjedh se si ligji i vjetër ashtu edhe ai i ri parashikojnë lëshimin e certifikatës dhe dhënien e provimit, me ndryshimin se sipas ligjit paraprak, personit i lëshohet një certifikatë me parashtrimin e kërkese me dëshmi të bashkangjitura të arsimit të nevojshëm në fushën e ekonomisë dhe biznesit dhe regjistrohet në regjistrin përkatës, pas së cilës jep provim për të testuar njohuritë e tij, dhe nëse nuk arrin ta kalojë atë, përballet me shlyerje nga regjistri përkatës, si dhe me heqjen e certifikatës. Ndërsa, sipas ligjit të ri, tani të kontestuar, një person, pas paraqitjes së një kërkese me dëshmi të bashkangjitura të arsimit të nevojshëm në fushën e biznesit/ekonomisë, së pari jep një provim për të fituar statusin e kontabilistit, pra kontabilistit të autorizuar, pas së cilës personit i lëshohet një certifikatë për kontabilist, pra kontabilist të autorizuar dhe regjistrohet në regjistrin përkatës.
Me iniciativën e parashtruar, parashtruesja e konteston Ligjin për kryerjen e punëve të kontabilitetit në tërësi (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 173/2022) me pretendimet se për të marrë certifikatë si kontabilist, pra kontabilist i autorizuar, ligji i kontestuar imponon një provim paraprak, diçka që nuk është e pranishme në rregulloren e mëparshme, prandaj Ligji nuk është në përputhje me dispozitat e nenit 8, paragrafi 1, alinetë 3 dhe 4, nenit 9, nenit 32, paragrafi 2, nenit 44, paragrafi 2, nenit 45 dhe nenit 52, paragrafi 4 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut.
Në përputhje me kompetencat e tij kushtetuese, Kuvendi i Republikës së Maqedonisë së Veriut, si bartës i pushtetit legjislativ, mund të miratojë ligje për të gjitha çështjet e jetës shoqërore, duke përfshirë edhe çështjet që lidhen me kryerjen e një profesioni të caktuar. Në kuadër të rregullimit të çështjeve të tilla, është e drejtë legjitime e ligjvënësit të përcaktojë kushtet dhe mënyrën sipas të cilave do të kryhet një profesion i caktuar, në këtë rast kontabiliteti. Njëkohësisht, sipas Gjykatës, kjo nënkupton edhe autorizimin e ligjvënësit për të vlerësuar dhe, nëse është e nevojshme, për të ndryshuar dhe plotësuar dispozitat e rregullores, me qëllim që t’i specifikojë ato më tej, përfshirë edhe me qëllim harmonizimin e tyre me rregulloret ligjore të Bashkimit Evropian në këtë fushë, të cilat Republika e Maqedonisë së Veriut, si vend kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, është e detyruar t’i zbatojë në legjislacionin e saj kombëtar. Në këtë rast, ligji i kontestuar harmonizohet edhe me Rregulloren (BE) nr. 1092/2010 të Parlamentit Evropian dhe të Këshillit të 24 nëntorit 2010 për mbikëqyrjen makroprudenciale të sistemit financiar të Bashkimit Evropian dhe formimin e Bordi Evropian të Rrezikut Sistemik (CELEX nr. 32010R1092).
Prandaj, vlerësimi se në cilat kushte do të ushtrohet profesioni i kontabilitetit, pra nëse duhet të ketë apo jo një provim si kusht për fitimin e statusit të kontabilistit dhe/ose kontabilistit të autorizuar, është çështje brenda kompetencës së ligjvënësit dhe jo të Gjykatës Kushtetuese.
Nga një perspektivë kushtetuese, është e rëndësishme nëse ligjvënësi i ka rregulluar marrëdhëniet juridike në një mënyrë që nuk vë në pikëpyetje vlerat themelore të rendit kushtetues, përfshirë parimet kushtetuese mbi bazën e të cilave qytetarët ushtrojnë liritë dhe të drejtat e garantuara me Kushtetutë dhe për këtë arsye, si një çështje kushtetuese, Gjykatës iu kërkua të dijë nëse ligjvënësi, kur rregulloi mënyrën e hyrjes në profesionin e kontabilitetit dhe kushtet e parashikuara për këtë qëllim, mori parasysh parimin e mosdiskriminimit dhe barazisë së qytetarëve para Kushtetutës dhe ligjeve, siç përcaktohet në nenin 9 të Kushtetutës.
Sipas Gjykatës, ligji i kontestuar nuk përcakton pabarazi të qytetarëve para Kushtetutës dhe ligjeve, as diskriminim në ushtrimin e të drejtës për punë mbi disa nga bazat e mbrojtura të nenit 9 të Kushtetutës, sepse shqyrtimi që ligji i kontestuar parashikon si kusht për hyrje në profesionin e kontabilitetit është i detyrueshëm për këdo që dëshiron të fitojë statusin e kontabilistit ose kontabilistit të autorizuar, pavarësisht nga gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, origjina kombëtare dhe sociale, bindjet politike dhe fetare, statusi pronësor dhe shoqëror, as nuk kufizon disponueshmërinë e punës së kontabilitetit për të gjithë ata që plotësojnë kushtet e përcaktuara me ligj, për të cilat arsye, çështja e përputhshmërisë së ligjit të kontestuar me nenin 9 të Kushtetutës, përfshirë nenin 32 të Kushtetutës, sipas të cilit, në kushte të barabarta, çdo punë është e disponueshme për të gjithë, nuk u ngrit para Gjykatës.
Antikushtetueshmëria e ligjit të kontestuar shpjegohet gjithashtu nga parashtruesja duke shprehur një mendim se pse një person nuk duhet të japë provim për të fituar statusin e kontabilistit, pra të kontabilistit të autorizuar. Në këtë kuptim, parashtruesja pohon se puna e kontabilitetit është aktiviteti kryesor i studentëve që diplomohen në ekonomi dhe kanë marrë diplomë dhe se diploma është kusht për fillimin e një profesioni të përshtatshëm, kështu që me diplomimin nga fakulteti, ata mund ta bëjnë këtë, gjë që nuk kërkon dhënien e një provimi, aq më tepër që lëndët e shënuara në ligjin e kontestuar për dhënien e provimit, studentët i kanë studiuar dhe i kanë kaluar tashmë dhe për këtë arsye, sipas parashtruesjat, mjafton që personi të tregojë një diplomë për procesin e përfunduar të arsimit në fushën e biznesit/ekonomisë për të fituar të drejtën për punë dhe e drejta e punës e atyre që kanë kryer fakultet nuk duhet të kushtëzohet nga kushte shtesë për kryerjen e punës së kontabilitetit. Me fjalë të tjera, parashtruesja beson se është jokushtetuese të parashikohet në ligjin e kontestuar që një person duhet të japë një provim si kusht për hyrje në profesionin e kontabilitetit, për shkak të faktit se personi ka një diplomë për një proces formal arsimor në fushën përkatëse, në këtë rast në fushën e biznesit/ekonomisë.
Sipas Gjykatës, çështja nëse personat me arsim në fushën e biznesit/ekonomisë duhet të japin apo jo provim për të fituar statusin e kontabilistit, pra kontabilistit të autorizuar, është një çështje përshtatshmërie në të cilën Gjykata Kushtetuese nuk merret, pasi është një çështje vlerësimi nga ligjvënësi, që në fakt është e drejta e tij legjitime dhe kompetenca e tij. Ligjvënësi ka parashikuar gjithashtu kushte të tilla ose të ngjashme për ushtrimin e një profesioni të caktuar për një numër profesionesh të tjera. Konkretisht, në një numër ligjesh, përveç diplomës për arsim të përfunduar në një fushë përkatëse, ligjvënësi ka parashikuar edhe dhënien e provimit, ndërsa për kryerjen e disa profesioneve, madje edhe më shumë se një provim, pavarësisht faktit që personat kanë diplomë për përfundimin e procesit përkatës arsimor, dhe pavarësisht faktit që kanë studiuar lëndën e lëndëve të përfshira në provim gjatë arsimimit të tyre, siç është rasti me të diplomuarit në drejtësi për të cilët qasja në një profesion të caktuar ligjor nuk nënkupton vetëm diplomë për përfundimin e arsimit në fushën e drejtësisë, por edhe provim të jurisprudencës, dhe përveç kësaj, në profesione të caktuara edhe një provim tjetër siç është provimi i përmbaruesit dhe provimi i noterit, megjithëse ata tashmë e kanë studiuar materjen e lëndëve të përfshira në ato provime shtesë gjatë studimeve të tyre. Njëkohësisht, për shumë profesione të tjera, përveç një diplome të fituar, ligji parashikon dhënien e provimeve shtesë, konkretisht për shembull profesionin diplomatik, në të cilin, përveç një diplome në fushën përkatëse (si marrëdhëniet ndërkombëtare, shkencat politike ose diplomacia), parashikohet edhe dhënia e një provimi diplomatik, etj.
Në iniciativë gjithashtu theksohet se ligji i kontestuar është në kundërshtim me dispozitat e nenit 44 të Kushtetutës, sipas të cilit të gjithë kanë të drejtë për arsim, arsimi është i disponueshëm për të gjithë në kushte të barabarta, arsimi fillor është i detyrueshëm dhe falas, si dhe në kundërshtim me dispozitën e nenit 45 të Kushtetutës, sipas të cilit qytetarët kanë të drejtë, në kushte të përcaktuara me ligj, të krijojnë institucione arsimore private në të gjitha nivelet e arsimit, përveç arsimit fillor. Sipas parashtrueses, ligji i kontestuar është në kundërshtim me dispozitat kushtetuese të lartpërmendura për shkak të dispozitës që Instituti organizon dhe zhvillon një provim, dhe nuk është i regjistruar si institucion arsimor publik ose privat, por si një shoqatë profesionale e kontabilistëve dhe kontabilistëve të autorizuar të themeluar në përputhje me këtë ligj, dhe meqenëse Instituti zhvillon një provim, kjo, sipas parashtruese, vë në pikëpyetje sistemin arsimor të vendosur nga dispozitat kushtetuese të lartpërmendura dhe aksesin e barabartë në arsim në kushte të barabarta.
Provimi për fitimin e statusit të kontabilistit, pra kontabilistit të autorizuar, sipas Ligjit, është kusht për hyrjen në profesionin e kontabilitetit dhe është i detyrueshëm në mënyrë të barabartë për këdo që dëshiron të angazhohet në këtë profesion. Fakti që provimi zhvillohet para një komisioni provimi të formuar nga Instituti, sipas Gjykatës, në asnjë mënyrë nuk pengon ose kufizon të drejtën kushtetuese të qytetarëve, sipas kushteve të përcaktuara me ligj, për të qenë në gjendje të krijojnë institucione arsimore private në të gjitha nivelet e arsimit, përveç arsimit fillor, as nuk kufizon të drejtën e qytetarëve për t’u arsimuar në sistemin arsimor, as nuk cenon parimin e aksesit në arsim për të gjithë në kushte të barabarta, prandaj Gjykata i vlerësoi si të pabazuara pretendimet për kundërshtimin e ligjit të kontestuar me dispozitat e nenit 44 dhe nenit 45 të Kushtetutës.
Për më tepër, parashtruesja konsideron se ligji i kontestuar shkel parimin e ndalimit të efektit prapaveprues të ligjeve sipas nenit 52, paragrafi 4 të Kushtetutës, gjë që shpjegon duke pretenduar se ligji i kontestuar vendos një kusht shtesë (dhënien e një provimi) që nuk është përcaktuar me rregulloren paraprake.
Lidhur me dhënien e provimit si kusht për hyrjen në profesionin e kontabilitetit, është thënë më sipër se ligjvënësi ka të drejtë legjitime të miratojë ligje që rregullojnë kushtet dhe mënyrën se si do të kryhet një profesion i caktuar, si dhe të drejtën për të ndryshuar dhe plotësuar ligjet ekzistuese dhe për të miratuar të reja dhe kur ndryshon regjimin që rregullon marrëdhëniet në një fushë të caktuar, ligjvënësi ka gjithashtu të drejtë të rregullojë kalimin nga regjimi i vjetër në të riun (periudha kalimtare), në një mënyrë që do të sigurojë që masat e zgjedhura të jenë të përshtatshme me objektivat dhe arsyet për të cilat ato janë parashikuar, në mënyrë që të mos vihet në pikëpyetje, ose në një masë më të madhe të mos rrezikohet, siguria juridike dhe interesat juridike të subjekteve të së drejtës.
Nga ky aspekt, sipas Gjykatës, siguria juridike e qytetarëve nuk është e rrezikuar, gjë që është e dukshme nga dispozitat kalimtare dhe përfundimtare të përfshira në Kapitullin XII të ligjit të kontestuar.
Pikërisht, në përputhje me nenin 61 paragrafi 2 të Ligjit, certifikatat për kontabilistë, pra kontabilistë të autorizuar, të lëshuara deri në datën e hyrjes në fuqi të këtij ligji dhe të regjistruara në Regjistrin e Kontabilistëve, pra në Regjistrin e Kontabilistëve të Autorizuar, vazhdojnë të jenë të vlefshme si certifikata të lëshuara në përputhje me dispozitat e këtij ligji.
Gjithashtu, sipas nenit 61 paragrafi 3 të Ligjit, licencat për punë të pronarëve individualë – kontabilistëve, pronarëve individualë – kontabilistëve të autorizuar dhe shoqërive për kryerjen e punëve të kontabolitetit të lëshuara nga Instituti deri në ditën e hyrjes në fuqi të këtij Ligji dhe të regjistruara në Regjistrin e Pronarëve të Vetëm – Kontabilistëve, Regjistrin e Pronarëve të Vetëm – Kontabilistëve të Autorizuar dhe Regjistrin e Shoqërive për Kryerjen e Punëve të Kontabilitetit, vazhdojnë të jenë të vlefshme si licenca të lëshuara në përputhje me dispozitat e këtij Ligji.
Për më tepër, në përputhje me nenin 62 të Ligjit, procedurat e filluara për fitimin e statusit të kontabilistit, përkatësisht kontabilistit të autorizuar, procedurat e filluara për marrjen e licencës për të punuar si sipërmarrës individual – kontabilist, tregtar individual – kontabilist i autorizuar dhe shoqëri për kryerjen e punëve të kontabilitetit, si dhe procedurat disiplinore të filluara deri në ditën e hyrjes në fuqi të këtij ligji, do të përfundojnë në përputhje me Ligjin për kryerjen e punëve të kontabilitetit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 dhe 193/2017).
Lidhur me provimin për fitimin e statusit të kontabilistit dhe kontabilistit të autorizuar, dispozita kalimtare e nenit 65 të ligjit të kontestuar përcakton se provimi i parë për fitimin e statusit të kontabilistit ose kontabilistit të autorizuar, në përputhje me këtë ligj, do të fillojë të zhvillohet brenda tre viteve nga dita e hyrjes në fuqi të këtij ligji. Njëkohësisht, në përputhje me nenin 66 të ligjit të kontestuar, deri në fillimin e zbatimit të provimit të parë për fitimin e statusit të kontabilistit ose kontabilistit të autorizuar, certifikatat për kontabilist ose kontabilist të autorizuar do të lëshohen sipas kushteve dhe në mënyrën në përputhje me Ligjin për kryerjen e punëve të kontabilitetit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 dhe 193/2017).
Duke marrë parasysh dispozitat ligjore të cituara më sipër, Gjykata konstatoi se ky Ligj nuk cenon regjimin e marrëdhënieve që ekzistonin para hyrjes së tij në fuqi, gjë që përjashton kundërshtimin se Ligji cenon marrëdhëniet e vendosura tashmë me rregulloren paraprake.
Sipas nenit 76 të Ligjit, në ditën e hyrjes në fuqi të këtij Ligji, Ligji për kryerjen e punëve të kontabilitetit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 95/2012, 188/2013, 27/2014, 154/2015, 192/2015, 23/2016, 190/2016 dhe 193/2017) pushon së qeni i vlefshëm. Sipas nenit 77 të ligjit të kontestuar, ky Ligj hyn në fuqi në ditën e tetë nga dita e publikimit të tij në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut”. Ligji i kontestuar është miratuar më 22.07.2022 dhe më 01.08.2022 është botuar në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut”. Ligji i kontestuar ka hyrë në fuqi më 09.08.2022.
Nga dispozitat ligjore të lartpërmendura është e qartë se ligji i kontestuar është në fuqi pas publikimit të tij, dhe jo më parë, nga ku rrjedh se Ligji është në fuqi që tani e tutje, gjë që për më tepër nuk mund ta pranojë pretendimin në iniciativën për zbatim prapaveprues të ligjit të kontestuar. Njëkohësisht, zbatimi i Ligjit në lidhje me dhënien e provimit, i cili është arsyeja kryesore për kontestimin e kushtetutshmërisë së Ligjit, në përputhje me nenin 65 të lartpërmendur të Ligjit, do të fillojë të zbatohet brenda tre viteve nga dita e hyrjes në fuqi të këtij ligji, përkatësisht më 09.08.2025. Në këtë moment, zbatimi i tij ende nuk ka filluar.
Ndër pretendimet e tjera që kontestojnë ligjin në fjalë, në iniciativë qëndrojnë pretendon gjithashtu se ligji i kontestuar nuk është në përputhje me ndarjen e pushtetit shtetëror në legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor si vlerë themelore e rendit kushtetues të përcaktuar me nenin 8 paragrafi 1 alineja 4 të Kushtetutës, pa sqarim specifik se çfarë përbën shkelje të kësaj vlere themelore, cili pushtet ndërhyn konkretisht në një pushtet tjetër dhe në çfarë mënyre. Në mungesë të argumenteve dhe argumenteve të arsyetuara për kontestimin e Ligjit me këtë vlerë themelore, Gjykata nuk mund të vendosë për një pohim të tillë.
Duke marrë parasysh sa më sipër, Gjykata konstatoi se Ligji për kryerjen punëve të kontabilitetit (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 173/2022) nuk është në kundërshtim me dispozitat e Kushtetutës të cilave u referohet parashtruesja e iniciativës.
IV
Bazuar në sa më sipër, Gjykata vendosi si në dispozitivin e këtij aktvendimi.
KRYETAR
i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut,
dr. Darko Kostadinovski