Уставен суд на
Република Северна Македонија
У. бр.156/2024
Скопје, 26.02.2025 година
Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите Насер Ајдари, м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Јадранка Дабовиќ-Анастасовска, Елизабета Дуковска, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска, д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 од Уставот на Република Северна Македонија и член 73 од Актот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.115/2024) на седницата одржана на 26 февруари 2025 година, донесе
Р Е Ш Е Н И Е
НЕ СЕ ПОВЕДУВА постапка за оценување на уставноста на член 140 став (1) во делот „ако барањето е поднесено во рок од шест месеци од денот на исполнувањето на условите, а ако барањето е поднесено по истекот на тој рок од поднесувањето на барањето и за шест месеци наназад“ од Законот за пензиското и инвалидското осигурување („Службен весник на Република Македонија“ бр.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 и 245/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.180/2019. 275/2019, 31/2020, 267/2020, 67/2022, 79/2023 и 193/2024).
Образложение
I
Славко Лазовски од Скопје, до Уставниот суд на Република Северна Македонија, поднесе иницијатива за поведување постапка за оценување на уставноста на член 140 во „делот ако барањето е поднесено во рок од шест месеци од денот на исполнувањето на условите, а ако барањето е поднесено по истекот на тој рок од поднесувањето на барањето и за шест месеци наназад“ од Законот за пензиското и инвалидското осигурување („Службен весник на Република Македонија“ бр.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 и 245/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.180/2019. 275/2019, 31/2020, 267/2020, 67/2022, 79/2023 и 193/2024).
Според наводите во иницијативата, оспорената одредба е спротивна на член 8 став 1 алинеја 3 и член 9 став 2 од Уставот и не е во согласност со начелото на рамноправност на граѓаните во правните односи, начелото на забрана на предизвикување на штета, начелото на еднаквите вредности на давања, начелото на добро однесување во извршувањето на обврските и остварувањето на правото и воздржување од постапки со кои се отежнува извршувањето на обврските на другиот, начелото на интегративен карактер на правилата, воздржување од постапување со кое се намалува имотната сигурност на граѓаните и нивната положба во општеството, каки и начелото на потреба од воспоставување на соработка, меѓусебна поврзаност и зависност, заемна одговорност и солидарност.
Во иницијативата се наведени причините поради кои одредбите од оспорениот член 140 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување се спротивни на Уставот и тоа што со неподнесувањето на барање за остварување на правото на пензија од различни причини има непосредни последици врз граѓаните, иако тие го стекнале правото на пензија со исполнување на условите односно со донесување на поединечен управен акт се укинува правото на пензија кое е веќе стекнато. Исто така, како причина за оспорување во наводите на иницијативата се укажува на тоа дека непостоење на управен акт, не значи дека правото не е остварено, туку со управниот акт истото само се потврдува. Потоа, според подносителот, наметнувањето на одреден рок ги поништува правата кои се тешко отстранливи посебно, правата од пензиско и инвалидско осигурување, рокот од шест месеци наназад значи дека осигуреникот нема да ја добива пензијата по престанувањето на осигурувањето, иако правата од пензиското и инвалидското осигурување се неотуѓиви лични материјални права и не можат да се пренесуваат на други лица. Односно, овие права се остваруваат врз основа на податоците за осигуреникот за плата и стаж во матичната евиденција на Фондот за пензиското и инвалидското осигурување којшто е должен да ги чува 40 години и по остварувањето на правото.
Понатаму во иницијативата се наведува дека оспорената одредба е спротивна на Законот за општата управна постапка од причина што Фондот за пензиско и инвалидско осигурување треба да го повика осигуреникот на кого му престанува осигурувањето за да го оствари правото на пензија што подразбира реализација на начелото на сервисна ориентираност. Според подносителот на иницијативата, оспорените одредби се спротивни на начелото на утврдување на материјална вистина, што подразбира утврдување на фактите за донесување на законито и правилно решение; спротивно на начелото на законитост, според кое начело не смее да изостане ниту еден факт, како што е фактот дека опфатот на осигурениците е уреден со закон односно странките може да се објективно спречени за поднесување на барање, исто така може околностите на докажување на факти ги зголемуваат трошоците за остварување на правата и од тие причини се бара укинување на истите.
II
На седницата Судот утврди дека во член 140 став (1) од Законот за пензиското и инвалидското осигурување („Службен весник на Република Македонија“ бр. 98/2012; 166/2012; 15/2013; 53/2013; 170/2013; 43/2014; 44/2014; 97/2014; 113/2014; 160/2014; 188/2014; 20/2015; 61/2015; 97/2015; 129/2015; 147/2015; 154/2015; 173/2015; 217/2015; 27/2016; 120/2016; 132/2016; 27/2018; 35/2018; 220/2018; 245/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 180/2019; 275/2019; 31/2020; 94/2020; 267/2020; 67/2022; 79/2023 и 193/2024), е предвидено дека правата од пензиското и инвалидското осигурување утврдени со овој закон, се стекнуваат и пристигнуваат со денот на исполнувањето на условите, ако барањето е поднесено во рок од шест месеци од денот на исполнувањето на условите, а ако барањето е поднесено по истекот на тој рок од поднесувањето на барањето и за шест месеци наназад.
III
Според член 8 став 1 алинеја 3 од Уставот, владеењето на правото е една од темелните вредности на уставниот поредок на Република Северна Македонија.
Согласно со член 9 од Уставот на Република Северна Македонија, граѓаните се еднакви во слободите и правата независно од полот, расата, бојата на кожата, националното и социјалното потекло, политичкото и верското уверување, имотната и општествената положба. Граѓаните пред Уставот и законите се еднакви.
Во член 34 од Уставот е предвидено дека граѓаните имаат право на социјална сигурност и социјално осигурување утврдени со закон и со колективен договор.
Според член 35 став 1 од Уставот, Републиката се грижи за социјална заштита и социјална сигурност на граѓаните согласно со начелото на социјална праведност.
Согласно со член 51 од Уставот, во Република Македонија законите мораат да бидат во согласност со Уставот, а сите други прописи со Уставот и со закон. Секој е должен да ги почитува Уставот и законите.
Во член 1 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 и 245/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.180/2019. 275/2019, 31/2020, 267/2020, 67/2022, 79/2023 и 193/2024) се уредува задолжителното пензиско и инвалидско осигурување, опфатот на осигуреници, правата кои се остваруваат од ова осигурување, матичната евиденција на осигурениците и корисниците на права од пензиското и инвалидското осигурување, основите на капиталното финансирано пензиско осигурување, како и посебните услови под кои одделни категории на осигуреници ги остваруваат правата од пензиското и инвалидското осигурување.
Тргнувајќи од наведените уставни одредби Судот оцени дека наводите во иницијативата се неосновани од причина што со член 140 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување се уредува користењето и губењето на правата од пензиското и инвалидското осигурување. Според став 1 од овој член од Законот, правата од пензиското и инвалидското осигурување утврдени со овој закон, се стекнуваат и пристигнуваат со денот на исполнувањето на условите, ако барањето е поднесено во рок од шест месеци од денот на исполнувањето на условите, а ако барањето е поднесено по истекот на тој рок од поднесувањето на барањето и за шест месеци наназад. Согласно со став 2 од истиот член, правото на старосна пензија се остварува по престанокот на осигурувањето. Со став 3 и став 4 од овој член од Законот, се уредува остварувањето на правото на инвалидска пензија, кое право се остварува врз основа на решение за утврдена инвалидност, најдоцна во рок од три месеци од правосилноста на решението. Доколку правото на инвалидска пензија не биде остварено во рокот определен во ставот 3 на овој член, осигуреникот се упатува на повторен комисиски преглед, по службена должност.
Судот, исто така, утврди дека во иницијативата, не се врши соодветна дистинкција помеѓу стекнувањето и остварувањето на правата. Законот за пензиското и инвалидското осигурување, во член 140 прави јасна разлика дека правата од пензиското и инвалидското осигурување се стекнуваат и пристигнуваат со денот на исполнувањето на условите утврдени со закон, додека остварувањето на правата од пензиското и инвалидското осигурување се врши по барање на осигуреникот, односно на корисникот на пензија, а по барање на членот на семејството за остварувањето на право на семејна пензија и други права на членовите на семејството на осигуреникот, односно на корисникот на пензија.
Член 126 од Законот, пропишува дека постапката за остварување на правата од пензиското и инвалидското осигурување се поведува по барање на осигуреникот, односно на корисникот на пензија. Оваа одредба е во согласност со Законот за општата управна постапка („Службен весник на Република Македонија“ бр.124/15 и 65/18), според кој постапката за остварување на правата се поведува на барање на странката, не по автоматизам по исполнувањето на условите.
Странката, согласно со член 52 од Законот за општата управна постапка („Службен весник на Република Македонија“ 38/2005; 110/2008; 118/2008; 51/2011), барањето за остварување на право, односно правен интерес може да го достави на образец, кој јавниот орган е должен да го изготви, а на кој таксативно се наведени доказите и податоците кои странката е должна да ги приложи кон барањето и доказите и податоците кои јавниот орган надлежен за решавање на работата ги прибавува по службена должност.
Законот за општата управна постапка, исто така, ги уредува правните последици зависно од тоа дали во постапката постои барање, така според член 124 став 1 алинеја 5 од овој закон, за ништовен се огласува управен акт што го донел органот без претходно барање на странката, а со кој управен акт странката дополнително, изречно или молкум се согласила, потоа според член 136 се запира извршувањето на управен акт по службена должност и спроведените дејствија ќе се поништат, ако се утврди дека барателот на извршувањето се откажал од своето барање итн.
Согласно со член 140 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување, според кој пристигнувањето на правата е со денот на исполнувањето на условите, ако барањето е поднесено во рок од шест месеци од денот на исполнувањето на условите, а ако барањето е поднесено по истекот на тој рок од поднесувањето на барањето и за шест месеци наназад, подразбира дека со исполнувањето на условите за стекнувањето на правото пристигнува обврската на Фондот за вршење на исплата ако барањето за остварувањето на правото е направено во рок од шест месеци од исполнувањето на условите, доколку барањето е поднесено по рокот од шест месеци од исполнувањето на условите за остварувањето на правото, тогаш обврската на Фондот за исплата пристигнува од поднесувањето на барањето и за шест месеци наназад.
Согласно со член 6 од Законот за пензиското и инвалидското осигурување правата од пензиското и инвалидското осигурување се неотуѓиви, лични материјални права и не можат да се пренесуваат на други лица. Правата од пензиското и инвалидското осигурување не можат да застарат, освен пристигнатите, а неисплатени износи на пензии и на други парични примања, во случаите утврдени со закон. Правата од пензиското и инвалидското осигурување осигуреникот може да ги остварува во кое било време по исполнување на условите предвидени со овој закон, бидејќи истите не застаруваат.
Со законското решение „правата од пензиското и инвалидското осигурување утврдени со овој закон, се стекнуваат и пристигнуваат со денот на исполнувањето на условите, ако барањето е поднесено во рок од шест месеци од денот на исполнувањето на условите, а ако барањето е поднесено по истекот на тој рок од поднесувањето на барањето и за шест месеци наназад“ се обезбедува правна сигурност и финансиска одржливост на пензискиот систем, со оглед на тоа што правата од пензиското и инвалидското осигурување се засновуваат на генерациска солидарност, што значи од придонесот кој се наплатува од тековните осигуреници се исплаќаат правата за тековните корисници.
Оваа одредба е во корелација со начелото на пропорционалност според кое при водењето на управната постапка јавниот орган треба да ѝ овозможи на странката да ги оствари и заштити своите права и правни интереси, доколку истите не се на штета на правата и правните интереси на другите странки или трети лица и не се на штета на јавниот интерес утврден со закон. Остварувањето на правата на странките не може да биде временски неопределено, бидејќи предизвикува нарушување на системот и попречување на други лица во остварувањето на истото право. Со ова се обезбедува начелото на еднаквост, непристрасност и објективност, според кое органите во управната постапка се должни да обезбедат еднаква, непристрасна и објективна примена на законите и другите прописи во решавањето на управните работи.
Според наведеното, Судот оцени дека член 140 став 1 во делот „ако барањето е поднесено во рок од шест месеци од денот на исполнувањето на условите, а ако барањето е поднесено по истекот на тој рок од поднесувањето на барањето и за шест месеци наназад“ од Законот за пензиското и инвалидското осигурување, не е во спротивност со член 8 став 1 алинеја 3 и член 9 од Уставот на Република Северна Македонија.
IV
Врз основа на наведеното, Судот одлучи како во диспозитивот на ова решение.
ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски
* * *
Gjykata Kushtetuese e
Republikës së Maqedonisë së Veriut
U.nr.156/2024
Shkup, 26.02.2025
Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë së Veriut, në përbërje të dr. Darko Kostadinovski kryetar i Gjykatës dhe gjykatësve Naser Ajdari, mr.Tatjana Vasiq-Bozaxhieva, dr.Jadranka Daboviq-Anastasovska, Elizabeta Dukovska, dr. Osman Kadriu, Dobrilla Kacarska, dr. Ana Pavllovska-Daneva dhe mr. Fatmir Skender, në bazë të nenit 110 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, nenit 73 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.115/2024), në seancën e mbajtur më 26 shkurt 2025, miratoi
A K T V E N D I M
NUK INICIOHET procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së nenit 140 paragrafi (1) në pjesën „nëse kërkesa në afat prej gjashtë muajsh nga dita e plotësimit të kushteve, ndërsa nëse kërkesa është dorëzuar pas skadimit të atij afati nga parashtrimi i kërkesës dhe për gjashtë muaj më mbrapa“ të Ligjit për Sigurim Pensional dhe Invalidor („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë“ nr.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 dhe 245/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.180/2019, 275/2019, 31/2020, 267/2020, 67/2022, 79/2023 dhe 193/2024).
Arsyetim
I
Sllavko Llazovski nga Shkupi, Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut, i parashtroi iniciativë për inicimin e procedurës për vlerësimin e kushtetutshmërisë së nenit 140 në pjesën „nëse kërkesa në afat prej gjashtë muajsh nga dita e plotësimit të kushteve, ndërsa nëse kërkesa është dorëzuar pas skadimit të atij afati nga parashtrimi i kërkesës dhe për gjashtë muaj më mbrapa“ të Ligjit për Sigurim Pensional dhe Invalidor („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë“ nr.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 dhe 245/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.180/2019. 275/2019, 31/2020, 267/2020, 67/2022, 79/2023 dhe 193/2024).
Sipas pretendimeve në iniciativë, dispozita e kontestuar është në kundërshtim me nenin 8 paragrafi 1 alineja 3 dhe nenin 9 paragrafi 2 të Kushtetutës dhe nuk është në përputhje me parimin e barazisë së qytetarëve në marrëdhëniet juridike, parimin e ndalimit të shkaktimit të dëmit, parimin e vlerës së barabartë të përfitimeve, parimin e sjelljes së mirë në kryerjen e detyrimeve dhe ushtrimin e të drejtave dhe të përmbajturit nga veprimet që ua vështirësojnë të tjerëve kryerjen e detyrimeve të tyre, parimin e karakterit integrues të rregullave, të përmbajturit nga veprimet që e zvogëlojnë sigurinë pasurore të qytetarëve dhe pozicionin e tyre në shoqëri, si dhe parimin e nevojës për të vendosur bashkëpunim, lidhje dhe varësi të ndërsjellë, përgjegjësi të ndërsjellë dhe solidaritet.
Në iniciativë jepen arsyet pse dispozitat e nenit 140 të kontestuar të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor janë në kundërshtim me Kushtetutën dhe se mosparaqitja e kërkesës për ushtrimin e të drejtës për pension për arsye të ndryshme ka pasoja të drejtpërdrejta për qytetarët, megjithëse ata e kanë fituar të drejtën për pension duke i përmbushur kushtet, pra duke e miratuar një akt individual administrativ, e drejta për pension që është fituar tashmë revokohet. Gjithashtu, si arsye për kundërshtimin në pretendimet e nismës, tregohet se mungesa e një akti administrativ nuk do të thotë se e drejta nuk është ushtruar, por përkundrazi akti administrativ vetëm e konfirmon atë. Pastaj, sipas parashtruesit, vendosja e një afati të caktuar i anulon të drejtat që janë të vështira për t’u hequr, në veçanti, të drejtat nga sigurimi pensional dhe invalidor, afati prej gjashtë muajsh më parë do të thotë se i siguruari nuk do ta marrë pensionin pas përfundimit të sigurimit, megjithëse të drejtat nga sigurimi pensional dhe invalidor janë të drejta personale materiale të patjetërsueshme dhe nuk mund të transferohen te persona të tjerë. Domethënë, këto të drejta ushtrohen në bazë të të dhënave të pagës dhe stazhit të të siguruarit në regjistrat e Fondit të Sigurimeve Pensionale dhe Invalidore, i cili është i detyruar t’i ruajë ato për 40 vjet pas ushtrimit të së drejtës.
Në iniciativë thuhet më tej se dispozita e kontestuar është në kundërshtim me Ligjin për Procedurën e Përgjithshme Administrative, sepse Fondi i Sigurimit Pensional dhe Invalidor duhet t’i thërrasë të siguruarit, sigurimi i të cilit është ndërprerë, për të ushtruar të drejtën për pension, gjë që nënkupton realizimin e parimit të orientimit në shërbim. Sipas parashtruesit të iniciativës, dispozitat e kontestuara janë në kundërshtim me parimin e vërtetimit të së vërtetës materiale, që nënkupton vërtetimin e fakteve për miratimin e një vendimi të ligjshëm dhe të saktë; në kundërshtim me parimin e ligjshmërisë, sipas të cilit asnjë fakt nuk mund të lihet jashtë, siç është fakti se mbulimi i personave të siguruar rregullohet me ligj, përkatësisht palët mund të pengohen objektivisht të paraqesin një kërkesë dhe rrethanat e vërtetimit të fakteve mund të rrisin kostot e ushtrimit të të drejtave dhe për këto arsye kërkohet heqja e tyre.
II
Në seancë Gjykata përcaktoi se në nenin 140 paragrafi (1) të Ligjit për Sigurim Pensional dhe Invalidor („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë“ nr. 98/2012; 166/2012; 15/2013; 53/2013; 170/2013; 43/2014; 44/2014; 97/2014; 113/2014; 160/2014; 188/2014; 20/2015; 61/2015; 97/2015; 129/2015; 147/2015; 154/2015; 173/2015; 217/2015; 27/2016; 120/2016; 132/2016; 27/2018; 35/2018; 220/2018; 245/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr. 180/2019; 275/2019; 31/2020; 94/2020; 267/2020; 67/2022; 79/2023 dhe 193/2024), parashikohet që të drejtat nga sigurimi pensional dhe invalidor të përcaktuara me këtë ligj fitohen dhe krijohen në ditën e përmbushjes së kushteve, nëse kërkesa paraqitet brenda gjashtë muajve nga dita e përmbushjes së kushteve dhe nëse kërkesa paraqitet pas skadimit të atij afati nga paraqitja e kërkesës dhe për gjashtë muaj mbrapa.
III
Sipas nenit 8 paragrafi 1 alineja 3 e Kushtetutës, sundimi i së drejtës është një nga vlerat themelore të rendit kushtetues të Republikës së Maqedonisë së Veriut.
Sipas nenit 9 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, qytetarët janë të barabartë në liri dhe të drejta pavarësisht gjinisë, racës, ngjyrës së lëkurës, origjinës kombëtare dhe sociale, bindjeve politike dhe fetare, statusit pronësor dhe shoqëror. Qytetarët janë të barabartë para Kushtetutës dhe ligjeve.
Neni 34 i Kushtetutës përcakton se qytetarët kanë të drejtë për sigurime shoqërore dhe sigurim shoqëror të përcaktuar me ligj dhe me marrëveshje kolektive.
Sipas nenit 35 paragrafi 1 i Kushtetutës, Republika siguron mbrojtjen sociale dhe sigurinë sociale të qytetarëve në përputhje me parimin e drejtësisë sociale.
Sipas nenit 51 të Kushtetutës, në Republikën e Maqedonisë, ligjet duhet të jenë në përputhje me Kushtetutën ndërsa të gjitha rregullat e tjera me Kushtetutën dhe ligjin. Secili e ka për detyrë ta respektojë Kushtetutën dhe ligjet.
Në nenin 1 të Ligjit për Sigurim Pensional dhe Invalidor („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë “ nr.98/2012, 166/2012, 15/2013, 170/2013, 43/2014, 44/2014, 97/2014, 113/2014, 160/2014, 188/2014, 20/2015, 61/2015, 97/2015, 129/2015, 147/2015, 154/2015, 173/2015, 217/2015, 27/2016, 120/2016, 132/2016, 35/2018, 220/2018 dhe 245/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.180/2019. 275/2019, 31/2020, 267/2020, 67/2022, 79/2023 dhe 193/2024) rregullohet sigurimi i detyrueshëm pensional dhe invalidor, fushëveprimi i personave të siguruar, të drejtat e ushtruara sipas këtij sigurimi, regjistri i personave të siguruar dhe përfituesve të të drejtave të sigurimit të pensioneve dhe invaliditetit, themelet e sigurimit të pensioneve të financuara plotësisht, si dhe kushtet e veçanta sipas të cilave kategori të caktuara të personave të siguruar ushtrojnë të drejtat e tyre të sigurimit të pensioneve dhe invaliditetit.
Bazuar në dispozitat kushtetuese të lartpërmendura, Gjykata vlerësoi se pretendimet në iniciativë janë të pabaza pasi me nenin 140 të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor rregullohet përdorimi dhe humbja e të drejtave të sigurimit pensional dhe invalidor. Sipas paragrafit 1 të këtij neni të Ligjit, të drejtat për sigurimin pensional dhe invalidor të përcaktuara me këtë Ligj fitohen dhe lindin në ditën kur plotësohen kushtet, nëse kërkesa paraqitet brenda gjashtë muajve nga dita kur plotësohen kushtet dhe nëse kërkesa paraqitet pas skadimit të atij afati nga paraqitja e kërkesës dhe për gjashtë muaj më mbrapa. Sipas paragrafit 2 të të njëjtit nen, e drejta për pension pleqërie ushtrohet pas përfundimit të sigurimit. Paragrafët 3 dhe 4 të këtij neni të Ligjit e rregullojnë ushtrimin e së drejtës për pension invaliditeti, e cila e drejtë ushtrohet në bazë të një vendimi për invaliditetin e përcaktuar, jo më vonë se brenda tre muajve nga data e hyrjes në fuqi të aktvendimit. Nëse e drejta për pension invaliditeti nuk ushtrohet brenda afatit të specifikuar në paragrafin 3 të këtij neni, personi i siguruar i referohet një ekzaminimi të përsëritur komisioni, sipas detyrës zyrtare.
Gjykata gjithashtu konstatoi se iniciativa nuk bën një dallim të duhur midis fitimit dhe ushtrimit të të drejtave. Ligji për Sigurimin Pensional dhe Invalidor, në nenin 140, bën një dallim të qartë se të drejtat nga sigurimi pensional dhe invalidor fitohen dhe krijohen në ditën e përmbushjes së kushteve të përcaktuara me ligj, ndërsa ushtrimi i të drejtave nga sigurimi pensional dhe invalidor kryhet me kërkesë të personit të siguruar, pra përfituesit të pensionit dhe me kërkesë të një anëtari të familjes për ushtrimin e të drejtës për pension familjar dhe të drejtave të tjera të anëtarëve të familjes së personit të siguruar, pra përfituesit të pensionit.
Neni 126 i Ligjit përcakton se procedura për ushtrimin e të drejtave nga sigurimi pensional dhe invalidor fillon me kërkesë të personit të siguruar, përkatësisht përfituesit të pensionit. Kjo dispozitë është në përputhje me Ligjin për Procedurën e Përgjithshme Administrative (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 124/15 dhe 65/18), sipas të cilit procedura për ushtrimin e të drejtave fillon me kërkesë të palës, jo automatikisht pasi të jenë përmbushur kushtet.
Pala, në përputhje me nenin 52 të Ligjit për Procedurën e Përgjithshme Administrative (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” 38/2005; 110/2008; 118/2008; 51/2011), mund ta paraqesë kërkesën për ushtrimin e një të drejte, përkatësisht një interesi juridik, në një formular, të cilin autoriteti publik është i detyruar ta përgatisë dhe i cili rendit në detaje provat dhe të dhënat që pala është e detyruar t’i bashkëngjisë kërkesës dhe provat dhe të dhënat që autoriteti publik kompetent për zgjidhjen e çështjes i merr sipas detyrës zyrtare.
Ligji për Procedurën e Përgjithshme Administrative, gjithashtu, i rregullon edhe pasojat juridike varësisht nga ajo nëse ekziston kërkesë në procedurë, kështu që sipas nenit 124 paragrafi 1 alineja 5 e këtij ligji, një akt administrativ i miratuar nga organi pa një kërkesë paraprake nga pala dhe me të cilin akt administrativ pala është pajtuar shtesë, në mënyrë të shprehur ose të heshtur, shpallet i pavlefshëm, atëherë sipas nenit 136, ekzekutimi i një akti administrativ ndërpritet sipas detyrës zyrtare dhe veprimet e kryera do të anulohen, nëse përcaktohet se parashtruesi i ekzekutimit e ka tërhequr kërkesën e tij, etj.
Në përputhje me nenin 140 të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor, sipas të cilit të drejtat lindin në ditën kur plotësohen kushtet, nëse kërkesa paraqitet brenda gjashtë muajve nga dita kur plotësohen kushtet dhe nëse kërkesa paraqitet pas skadimit të asaj periudhe nga data e paraqitjes së kërkesës dhe për gjashtë muaj në të kaluarën, kjo do të thotë se me përmbushjen e kushteve për fitimin e të drejtës, detyrimi i Fondit për të bërë një pagesë lind nëse kërkesa për ushtrimin e të drejtës bëhet brenda gjashtë muajve nga përmbushja e kushteve, nëse kërkesa paraqitet pas periudhës gjashtëmujore nga përmbushja e kushteve për ushtrimin e së drejtës, atëherë detyrimi i Fondit për të bërë një pagesë lind nga data e paraqitjes së kërkesës dhe për gjashtë muaj mbrapa.
Sipas nenit 6 të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor, të drejtat nga sigurimi pensional dhe invalidor janë të patjetërsueshme, të drejta personale materiale dhe nuk mund të transferohen te persona të tjerë. Të drejtat nga sigurimi pensional dhe invalidor nuk mund të skadojnë, përveç shumave të grumbulluara por të papaguara të pensioneve dhe të ardhurave të tjera në para, në rastet e përcaktuara me ligj. Personi i siguruar mund të ushtrojë të drejtat nga sigurimi pensional dhe invalidor në çdo kohë pas përmbushjes së kushteve të parashikuara me këtë Ligj, pasi ato nuk skadojnë.
Zgjidhja ligjore “të drejtat nga sigurimi pensional dhe invalidor i përcaktuar me këtë ligj fitohen dhe krijohen në ditën e përmbushjes së kushteve, nëse kërkesa paraqitet brenda gjashtë muajve nga dita e përmbushjes së kushteve, ndërsa nëse kërkesa paraqitet pas skadimit të asaj periudhe nga paraqitja e kërkesës dhe për gjashtë muaj në të kaluarën” siguron siguri ligjore dhe qëndrueshmëri financiare të sistemit të pensioneve, duke pasur parasysh se të drejtat nga sigurimi pensional dhe invalidor bazohen në solidaritetin brezor, që do të thotë se të drejtat për përfituesit aktualë paguhen nga kontributi i mbledhur nga personat e siguruar aktualë.
Kjo dispozitë është e lidhur me parimin e proporcionalitetit sipas të cilit, gjatë zhvillimit të një procedure administrative, autoriteti publik duhet t’i mundësojë palës të ushtrojë dhe mbrojë të drejtat dhe interesat e saj ligjore, me kusht që ato të mos i dëmtojnë të drejtat dhe interesat ligjore të palëve të tjera ose të palëve të treta dhe të mos jenë të dëmshme për interesin publik të përcaktuar me ligj. Ushtrimi i të drejtave të palëve nuk mund të jetë i pacaktuar në kohë, pasi shkakton çrregullim të sistemit dhe i pengon personat e tjerë të ushtrojnë të njëjtën të drejtë. Kjo siguron parimin e barazisë, paanshmërisë dhe objektivitetit, sipas të cilit autoritetet në procedurën administrative janë të detyruara të sigurojnë zbatim të barabartë, të paanshëm dhe objektiv të ligjeve dhe rregulloreve të tjera në zgjidhjen e çështjeve administrative.
Bazuar në sa më sipër, Gjykata konstatoi se neni 140 paragrafi 1 në pjesën “nëse kërkesa paraqitet brenda gjashtë muajve nga data e përmbushjes së kushteve dhe nëse kërkesa paraqitet pas skadimit të atij afati nga paraqitja e kërkesës dhe për gjashtë muaj më mbrapa” të Ligjit për Sigurimin Pensional dhe Invalidor, nuk është në kundërshtim me nenin 8 paragrafi 1 alineja 3 dhe nenin 9 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut.
IV
Bazuar në sa më sipër, Gjykata vendosi si në dispozitiv të këtij aktvendimi.
KRYETAR
i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut,
dr. Darko Kostadinovski