У.бр.4/2024 – Уставен суд на Република Северна Македонија

Уставен суд на
Република Северна Македонија
У. бр.4/2024
Скопје, 10.07.2024 година

Уставниот суд на Република Северна Македонија, во состав д-р Дарко Костадиновски, претседател на Судот и судиите Насер Ајдари, м-р Татјана Васиќ-Бозаџиева, д-р Јадранка Дабовиќ-Анастасовска, Елизабета Дуковска, д-р Осман Кадриу, Добрила Кацарска, д-р Ана Павловска-Данева и м-р Фатмир Скендер, врз основа на член 110 од Уставот на Република Северна Македонија и член 71 алинеја 1 од Деловникот на Уставниот суд на Република Северна Македонија („Службен весник на Република Македонија” број 70/1992 и „Службен весник на Република Северна Македонија” број 202/2019, 256/2020 и 65/2021), на седницата одржана на 10 јули 2024 година, донесе

Р Е Ш Е Н И Е

1. СЕ ПОВЕДУВА постапка за оценување на уставноста на член 36 став 1 во делот „прво и второ дете“, став 2 и став 3 во деловите „прво и второ“ и „доколку мајката нема новородено дете во смисла на ставот (2) на овој член“ од Законот за заштита на децата („Службен весник на Република Македонија“ бр. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 и 236/2022).

2. СЕ ОТФРЛА иницијативата за оценување на уставноста на член 38 став 3 од Законот за заштита на децата („Службен весник на Република Македонија“ бр. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 и 236/2022).

3. Ова решение ќе се објави во „Службен весник на Република Северна Македонија”.

Образложение

Клементина Ангелеска од Скопје, до Уставниот суд на Република Северна Македонија, поднесе иницијатива за поведување постапка за оценување на уставноста на член 36 и член 38 став 3 од Законот за заштита на децата („Службен весник на Република Македонија“ бр. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 и 236/2022).

Подносителот на иницијативата наведува дека оспорените одредби не се во согласност со членовите 9 и 42 од Уставот на Република Северна Македонија и членовите 3, 4, 6, 12 и член 14 став 2 од Законот за заштита на децата.

Според подносителот на иницијативата, со предвидените решенија во оспорените одредби, децата кои се трети по ред во едно семејство се дискриминирани во однос на другите односно прво и второ родено дете, што е спротивно на член 9 и член 42 од Уставот. Исто така, дискриминирани се и оние граѓани кои одлучиле својата иднина да ја градат во Република Северна Македонија и во неа да имаат повеќе од две деца.

Подносителот на иницијативата наведува дека со направените измени во Законот, наместо да се унапредат и прошират правата на децата, направено е токму спротивното особено со измените од 2019 година, во кои се предвидени дискриминаторски решенија на штета на граѓаните и на ваков начин државата свесно и на суров начин одлучила во иднина да стави граница во рамки на едно семејство за колку деца е спремна да одвојува средства и да придонесе во подигањето и развојот на детето, со што се создава нееднаквост на граѓаните.

Според подносителот на иницијативата, со оспорениот член 36 од Законот, се врши повреда на членовите 3, 4, 6, 12 и член 14 став 2 од истиот закон, од причина што, согласно со оспорениот член, секое дете кое е трето живородено дете, само затоа што е трето дете, не само што не се смета за новороденче туку не се смета ни за дете и не може да ги ужива правата што произлегуваат од оспорениот член, за разлика од друго лице или група што се наоѓаат во фактичка или можна споредлива или слична ситуација. Оттука произлегува дека преку неправилна и селективна примена на оспорената одредба се врши повреда на правата и покрај фактот што целта на законите е обезбедување на правичност и сигурност на сите граѓани.

Подносителот на иницијативата, исто така, наведува дека со оспорениот член 38 став 3 од Законот се врши повреда на членовите 3, 4, 6, 12 и 14 став 2 од истиот закон, на начин што не секоја мајка на трето живородено дете, може да остварува право на родителски додаток за дете за трето дете доколку не ги исполнува условите предвидени во оспорениот став, за разлика од другите лица или група во фактичка или можна споредлива или слична ситуација, независно што ги исполнува сите останати услови предвидени во член 38 од Законот. Имено, родителски додаток за дете, за трето дете можат да добијат само невработените мајки, земајќи го предвид условот предвиден од законодавецот, а тоа е вкупните примања по сите основи да бидат пониски од висината на минималната плата, што е апсурден, дискриминаторски и намерно креиран услов, без оглед на тоа колку движен и недвижен имот поседува барателот односно носителот на правото, што е парадокс од причина што за стекнување на ова право, битен критериум се финансиските средства односно приходите на барателот, односно носителот на правото.

Подносителот на иницијативата бара Уставниот суд, како заштитник на уставноста, да ги исправи грешките направени со измените и дополнувањата на Законот во 2019 година, и на ваков начин да ги заштити стекнатите права кои на неправилен начин се укинати и да овозможи продолжување на истите засекогаш и за сите подеднакво и без условувања и ограничувања бидејќи прогресот и развојот на една држава најмногу се изразува преку грижата за развој на нејзините граѓани.

Врз основа на наведеното, подносителот на иницијативата предлага Уставниот суд да поведе постапка за оценување на уставноста на оспорените одредби и истите да ги поништи.

На седницата Судот утврди дека во член 36 став 1 од Законот за заштита на децата („Службен весник на Република Македонија“ бр. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 и 236/2022), се предвидува дека еднократна парична помош за новороденче се обезбедува на семејство за прво и второ новородено дете. Согласно со став 2 од овој член, за прво и второ новородено дете се смета дете кое е прво и второ живородено дете по ред на раѓање на мајката, кој редослед се утврдува на ист начин кога мајката ќе роди повеќе деца одеднаш. Во став 3 од истиот член е предвидено дека за прво и второ новородено дете ќе се сметаат и посвоените деца, на возраст до една година, доколку мајката нема новородено дете во смисла на ставот (2) на овој член.

Судот, исто така, утврди дека во член 38 став 3 од истиот закон, којшто се однесува на родителскиот додаток за дете, е предвидено дека правото од ставот (1) на овој член се остварува доколку вкупниот просечен приход на семејството на мајката по сите основи во последните три месеци пред поднесување на барањето за остварување на користењето на правото и во текот на користењето на правото е понизок од висината на минималната нето-плата утврдена за претходната година.

III

Според член 8 став 1 алинеја 8 од Уставот, хуманизмот, социјалната правда и солидарноста е една од темелните вредности на уставниот поредок на Република Северна Македонија.

Според член 9 став 1 од Уставот, граѓаните на Република Северна Македонија се еднакви во слободите и правата независно од полот, расата, бојата на кожата, националното и социјалното потекло, политичкото и верското уверување, имотната и општествената положба, додека во став 2 е предвидено дека граѓаните пред Уставот и законите се еднакви.

Во член 34 од Уставот се предвидува дека граѓаните имаат право на социјална сигурност и социјално осигурување утврдени со закон и со колективен договор.

Согласно со член 35 став 1 од Уставот, Републиката се грижи за социјалната заштита и социјалната сигурност на граѓаните согласно со начелото на социјална праведност.

Во член 40 став 1 од Уставот се предвидува дека Републиката му гарантира посебна грижа и заштита на семејството.

Со член 41 е пропишано дека право на човекот е слободно да одлучува за создавање на деца. Републиката, заради усогласен економски и социјален развој, води хумана популациона политика.

Според член 42 став 1 од Уставот, Републиката посебно ги заштитува мајчинството, децата и малолетните лица. Согласно со став 2 од истиот член, лице помладо од 15 години живот не може да биде вработено. Во став 3 од истиот член е предвидено дека малолетните лица и мајките имаат право на посебна заштита при работа. Според став 4 од истиот член малолетните лица не смеат да бидат вработени на работни места што се штетни за нивното здравје.

Со член 51 од Уставот се предвидува дека во Република Северна Македонија законите мораат да бидат во согласност со Уставот, а сите други прописи со Уставот и со закон. Според став 2 од истиот член, секој е должен да ги почитува Уставот и законите.

Согласно со член 54 став 3 од Уставот, ограничувањето на слободите и правата не може да биде дискриминаторско по основ на пол, раса, боја на кожа, јазик, вера, национално или социјално потекло, имотна или општествена положба.

Според член 110 алинeja 1 од Уставот, Уставниот суд на Република Северна Македонија одлучува за согласноста на законите со Уставот.

Согласно со член 28 алинеја 2 од Деловникот на Уставниот суд на Република Северна Македонија, Уставниот суд ќе ја отфрли иницијативата ако за истата работа веќе одлучувал, а нема основи за поинакво одлучување.

Во член 1 од Законот за заштита на децата се наведува дека со овој закон се уредува системот и организацијата за заштита на децата („Службен весник на Република Македонија“ бр. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 и 236/2022).

Според член 2 став 1 на овој закон, заштитата на децата е организирана дејност заснована на правата на децата, како и на правата и обврските на родителите за планирање на семејството и на државата и единиците на локалната самоуправа за водење хумана популациона политика. Согласно со став 2 од овој член, заштитата на децата се остварува со обезбедување на услови и ниво на животен стандард што одговара на физичкиот, менталниот, емоционалниот, моралниот и социјалниот развој на децата. Во став 3 од овој член е предвидено дека државата, како и единиците на локалната самоуправа се грижат за давање на соодветна материјална помош на родителите за издржување, подигнување, грижа и заштита на децата и организирање и обезбедување на развој на установи и служби за заштита на децата.

Согласно со член 3 од овој закон, заштитата на децата, во смисла на овој закон, се остварува преку обезбедување на определени права, средства и облици за заштита на децата.

Според член 4 од овој закон, во примената на одредбите од овој закон се тргнува од принципите на заштитата на правото на живот и развој на детето, заштитата на најдобриот интерес на детето, обезбедување на минимум стандард за секое дете под еднакви услови, исклучување на каква било форма на дискриминација, почитување на правото на детето на слобода и безбедност на личноста, на сопствено мислење и слободно изразување, здружување и образование, услови за здрав живот и остварување на други социјални права и слободи на детето.

Според член 6 став 1 од овој закон, права за заштита на децата во смисла на овој закон, меѓу другото, се еднократна парична помош и родителскиот додаток за дете. Согласно со став 2 на истиот член, правата од ставот (1) на овој член под услови утврдени со овој закон ги обезбедува државата.

Согласно со член 12 став 1 од овој закон се забранува секоја дискриминација врз основа на раса, боја на кожа, потекло, национална или етничка припадност, пол, род, сексуална ориентација, родов идентитет, припадност на маргинализирана група, јазик, државјанство, социјално потекло, образование, религија или верско уверување, политичко уверување, друго уверување, попреченост, возраст, семејна или брачна состојба, имотен статус, здравствена состојба, лично својство и општествен статус или која било друга основа.

Според член 14 став 1 од овој закон директна дискриминација постои кога со барателот или корисникот на заштита на децата се постапува, се постапувало или би се постапувало понеповолно во однос на друго лице или група во фактичка или можна споредлива или слична ситуација, врз дискриминаторска основа.

Правата за заштита на децата детално се разработени во главата II од Законот.

Според член 36 став 1 од овој закон, еднократна парична помош за новороденче се обезбедува на семејство за прво и второ новородено дете. Согласно со став 2 од овој член, за прво и второ новородено дете се смета дете кое е прво и второ живородено дете по ред на раѓање на мајката, кој редослед се утврдува на ист начин кога мајката ќе роди повеќе деца одеднаш. Во став 3 од истиот член е предвидено дека за прво и второ новородено дете ќе се сметаат и посвоените деца, на возраст до една година, доколку мајката нема новородено дете во смисла на ставот (2) на овој член.

Во член 38 став 3 од овој закон е предвидено дека правото од ставот (1) на овој член се остварува доколку вкупниот просечен приход на семејството на мајката по сите основи во последните три месеци пред поднесување на барањето за остварување на користењето на правото и во текот на користењето на правото е понизок од висината на минималната нето-плата утврдена за претходната година.

Во однос на наводите на подносителот на иницијативата дека со оспорениот член 36 од Законот за заштита на децата, наместо да се унапредат и прошират правата на децата, се случува спротивното односно се создава нееднаквост на граѓаните, што е спротивно на член 9 од Уставот, според кој граѓаните на Република Северна Македонија се еднакви во слободите и правата независно од полот, расата, бојата на кожата, националното и социјалното потекло, политичкото и верското уверување, имотната и општествената положба и дека граѓаните пред Уставот и законите се еднакви и член 42 став 1 од Уставот, според кој Републиката посебно ги заштитува мајчинството, децата и малолетните лица, Судот смета дека истите се основани од причина што со оспорениот член се предвидува право на еднократна парична помош за новороденче на семејство за прво и второ новородено дете и на ваков начин се создава нееднаквост во однос на семејствата со повеќе новородени деца што се наоѓаат во иста фактичка состојба и дека оспорениот член не е во функција на заштита на тие семејства, со што се доведува во прашање нивната еднаквост во однос на нивните права. Нееднаквост, односно дискриминација постои кога граѓаните се во иста фактичка состојба (лично својство, припадност или статус), а се третираат на различен начин, како што е примерот со оспорената одредба бидејќи фактичката положба на семејствата на прво и второ новородено дете е иста со фактичката состојба на семејствата со повеќе новородени деца, а се третираат на различен начин единствено поради фактот дека овие семејства имаат повеќе новородени деца. Имено, државата при определувањето стратегија за пораст на природниот прираст на населението, потребно е да определува соодветни мерки и да води соодветна хумана популациона политика, а за исполнување на оваа цел законодавецот со закон може да определи права и обврски за граѓаните и истовремено, при утврдување на условите, начинот и постапката за остварување на одредено право, е должен да пропише еднакви права и исти услови под кои граѓаните ќе ги остваруваат своите слободи, права и должности, без притоа да се прави разлика помеѓу граѓаните по основ на пол, раса, боја на кожата, националното и социјалното потекло, политичкото и верското уверување, имотната и општествената положба, што не е случај со одредени делови од оспорениот член 36 од Законот за заштита на децата бидејќи правото на еднократна парична помош за новороденче не се однесува еднакво на сите семејства со новородени деца.

Имајќи го предвид горенаведеното и покрај фактот што подносителот на иницијативата ја оспорува во целост уставноста на член 36 од Законот за заштита на децата („Службен весник на Република Македонија“ бр. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 и 236/2022), Судот сепак изрази сомнеж во однос на одредени делови од истиот член, како неуставни и одлучи како во диспозитивот на ова решение.

Во врска со оспорениот член 38 став 3 од Законот за заштита на децата, од уставно-судската практика произлегува дека Судот веќе ја оценил уставноста на оспорената одредба и со Решението У.бр.112/2021 од 07.05.2021 година, не повел постапка за оценување на уставноста на истата, при што Судот оцени дека се исполнети условите од член 28 став 2 од Деловникот на Уставниот суд на Република Северна Македонија за отфрлање на иницијативата во овој дел.

Во однос на наводите на подносителот на иницијативата дека со оспорените одредби се врши повреда на членовите 3, 4, 6, 12 и член 14 став 2 од истиот закон, Судот оцени дека согласно со член 110 алинеја 3 од Уставот, не е надлежен да оценува меѓусебна согласност на одредби од ист закон односно согласност на одредби од два закони.

Во врска со барањето на подносителот на иницијативата дека Уставниот суд, како заштитник на уставноста треба да ги исправи грешките направени со измените и дополнувањата на Законот во 2019 година, и на ваков начин да ги заштити стекнатите права кои на неправилен начин се укинати, како и да овозможи продолжување на истите засекогаш и за сите подеднакво и без условувања и ограничувања бидејќи прогресот и развојот на една држава најмногу се изразува преку грижата за развој на нејзините граѓани, Судот оцени дека станува збор за неаргументирано барање за активирање на уставно-судскиот механизам за оцена на уставноста на оспорената одредба.

Повикувајќи се на горенаведеното, Судот смета дека деловите од став 1, став 2 и деловите од став 3 од член 36 од Законот за заштита на децата, означени во точката еден од ова решение, не се во согласност со член 9 од Уставот којшто се однесува на еднаквоста на граѓаните при реализација на слободите и правата.

Врз основа на наведеното, Судот, со мнозинство гласови, одлучи како во диспозитивот на ова решение.

ПРЕТСЕДАТЕЛ
на Уставниот суд на Република Северна Македонија,
д-р Дарко Костадиновски

* * *

Gjykata Kushtetuese e
Republikës së Maqedonisë së Veriut
U. nr.4/2024
Shkup, 10.07.2024

Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë së Veriut, në përbërje të dr. Darko Kostadinovski kryetar i Gjykatës dhe gjykatësve Naser Ajdari, mr.Tatjana Vasiq-Bozaxhieva, dr.Jadranka Daboviq-Anastasovska, Elizabeta Dukovska, dr. Osman Kadriu, Dobrilla Kacarska, dr. Ana Pavllovska-Daneva dhe mr. Fatmir Skender, në bazë të nenit 110 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenit 71 alineja 1 të Aktit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë“ numër 70/1992 dhe “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” numër 202/2019, 256/2020 dhe 65/2021), në seancën e mbajtur më 10 korrik 2025, miratoi

A K T V E N D I M

1. INICIOHET procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së nenit 36 paragrafi 1 në pjesën “fëmija i parë dhe i dytë”, paragrafi 2 dhe paragrafi 3 në pjesët “ i parë dhe i dytë” dhe “nëse nëna nuk ka fëmijë të porsalindur në kuptim të paragrafit (2) të këtij neni” të Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve
(„Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë“ nr. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 dhe 236/2022).

2. HIDHET POSHTË iniciativa për vlerësimin e kushtetutshmërisë së nenit 38 paragrafi 3 të Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë “ nr. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 dhe 236/2022).

3. Ky aktvendim do të publikohet në “Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut”.

Arsyetim

Klementina Angeleska nga Shkupi në Gjykatën Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut parashtroi iniciativë për të filluar procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së nenit 36 dhe nenit 38 paragrafi 3 të Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë“ nr. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 dhe 236/2022).

Parashtruesi i iniciativës potencon se dispozitat e kontestuara nuk janë në përputhje me nenet 9 dhe 42 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe nenet 3, 4, 6, 12 dhe nenin 14 paragrafi 2 të Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve.

Sipas parashtruesit të iniciativës, me zgjidhjet e parashikuara në dispozitat e kontestuara, fëmijët që janë të tretët në radhë në një familje diskriminohen në raport me të tjerët, pra fëmijët e parë dhe të dytë të lindur, gjë që është në kundërshtim me nenin 9 dhe nenin 42 të Kushtetutës. Gjithashtu, diskriminohen edhe ata qytetarë që kanë vendosur të ndërtojnë të ardhmen e tyre në Republikën e Maqedonisë së Veriut dhe të kenë më shumë se dy fëmijë atje.

Parashtruesja e iniciativës potencon se ndryshimet e bëra në Ligj, në vend që të avancohen dhe zgjerohen të drejtat e fëmijëve, kanë bërë pikërisht të kundërtën, veçanërisht me ndryshimet e vitit 2019, të cilat parashikojnë zgjidhje diskriminuese në dëm të qytetarëve dhe në këtë mënyrë shteti ka vendosur në mënyrë të vetëdijshme dhe mizore që në të ardhmen të vendosë një kufi brenda një familjeje për numrin e fëmijëve që është i gatshëm të ndajë fonde dhe të kontribuojë në rritjen dhe zhvillimin e fëmijës, duke krijuar kështu pabarazi midis qytetarëve.

Sipas parashtruesit të iniciativës me nenin e kontestuar 36 të Ligjit bëhet shkelje e neneve 3, 4, 6, 12 dhe nenit 14 paragrafi 2 të të njëjtit Ligj, sepse, sipas nenit të kontestuar, çdo fëmijë që është fëmija i tretë i lindur gjallë, vetëm pse është fëmija i tretë, jo vetëm që nuk konsiderohet i porsalindur, por as nuk konsiderohet fëmijë dhe nuk mund të gëzojë të drejtat që rrjedhin nga neni i kontestuar, ndryshe nga një person ose grup tjetër që ndodhet në një situatë faktike ose të mundshme të krahasueshme ose të ngjashme. Nga kjo rrjedh se përmes zbatimit të gabuar dhe selektiv të dispozitës së kontestuar, të drejtat shkelen pavarësisht faktit se qëllimi i ligjeve është të sigurojnë drejtësi dhe siguri për të gjithë qytetarët.

Parashtruesi i iniciativës gjithashtu pohon se me nenin e kontestuar 38 paragrafin 3 të Ligjit bëhet shkelja e neneve 3, 4, 6, 12 dhe 14 paragrafi 2 të të njëjtit Ligj, në atë mënyrë që jo çdo nënë e një fëmije të tretë të lindur gjallë mund të ushtrojë të drejtën për ndihmë prindërore për fëmijën e tretë nëse nuk i plotëson kushtet e parashikuara në paragrafin e kontestuar, ndryshe nga personat ose grupet e tjera në një situatë aktuale ose të mundshme të krahasueshme ose të ngjashme, pavarësisht nëse ajo i plotëson të gjitha kushtet e tjera të parashikuara në nenin 38 të Ligjit. Në fakt, vetëm nënat e papuna mund të marrin ndihmë prindërore për fëmijën e tretë, duke marrë parasysh kushtin e përcaktuar nga ligjvënësi, i cili është se të ardhurat totale mbi të gjitha bazat duhet të jenë më të ulëta se paga minimale, që është një kusht absurd, diskriminues dhe i krijuar qëllimisht, pavarësisht se sa pasuri të luajtshme dhe të paluajtshme zotëron parashtruesi, përkatësisht bartësi i së drejtës, gjë që është një paradoks sepse për fitimin e kësaj të drejte, një kriter i rëndësishëm janë burimet financiare, pra të ardhurat e parashtruesit, përkatësisht bartësit të së drejtës.

Parashtruesja e iniciativës kërkon që Gjykata Kushtetuese, si mbrojtëse e kushtetutshmërisë, të korrigjojë gabimet e bëra me ndryshimet dhe plotësimet e Ligjit në vitin 2019 dhe në këtë mënyrë t’i mbrojë të drejtat e fituara që u shfuqizuan në mënyrë të padrejtë dhe të mundësojë vazhdimin e tyre përgjithmonë dhe për të gjithë në mënyrë të barabartë dhe pa kushte dhe kufizime, pasi përparimi dhe zhvillimi i një vendi shprehet më së miri përmes kujdesit për zhvillimin e qytetarëve të tij.

Bazuar në sa më sipër, parashtruesja e iniciativës propozon që Gjykata Kushtetuese të fillojë një procedurë për të vlerësuar kushtetutshmërinë e dispozitave të kontestuara dhe për t’i anuluar ato.

Në seancë Gjykata përcaktoi se në nenin 36 paragrafi 1 të Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve („Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë“ nr. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 dhe 236/2022), përcaktohet që një përfitim i njëhershëm në para për një të porsalindur i jepet një familjeje për fëmijën e parë dhe të dytë të porsalindur. Në përputhje me paragrafin 2 të këtij neni, fëmijë i parë dhe i dytë i porsalindur konsiderohet një fëmijë që është fëmija i parë dhe i dytë i lindur gjallë sipas radhës së lindjes së nënës, e cila radhë përcaktohet në të njëjtën mënyrë kur nëna lind më shumë fëmijë njëkohësisht. Në paragrafin 3 të të njëjtit nen përcaktohet se fëmijët e adoptuar, deri në moshën njëvjeç, do të konsiderohen gjithashtu fëmijë i parë dhe i dytë i porsalindur, nëse nëna nuk ka një fëmijë të porsalindur sipas kuptimit të paragrafit (2) të këtij neni.

Gjykata gjithashtu konstatoi se neni 38 paragrafi 3 i të njëjtit ligj, i cili i referohet shtesës prindërore për një fëmijë, parashikon që e drejta e përmendur në paragrafin (1) të këtij neni ushtrohet nëse të ardhurat mesatare totale të familjes së nënës mbi të gjitha bazat në tre muajt e fundit para paraqitjes së kërkesës për ushtrimin e së drejtës dhe gjatë ushtrimit të së drejtës janë më të ulëta se shuma e pagës minimale neto e përcaktuar për vitin paraprak.

III

Sipas nenit 8 paragrafi 1 alineja 8 e Kushtetutës, humanizmi, drejtësia sociale dhe solidariteti janë një nga vlerat themelore të rendit kushtetues të Republikës së Maqedonisë së Veriut.

Sipas nenit 9 paragrafi 1 i Kushtetutës, qytetarët e Republikës së Maqedonisë së Veriut janë të barabartë në liri dhe të drejta pavarësisht nga gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, origjina kombëtare dhe sociale, bindjet politike dhe fetare, statusi pronësor dhe shoqëror, ndërsa paragrafi 2 përcakton se qytetarët janë të barabartë para Kushtetutës dhe ligjeve.

Në nenin 34 të Kushtetutës përcaktohet se qytetarët kanë të drejtë për sigurime shoqërore dhe sigurim shoqëror të përcaktuar me ligj dhe me marrëveshje kolektive.

Sipas nenit 35 paragrafi 1 i Kushtetutës, Republika siguron mbrojtjen sociale dhe sigurimin shoqëror të qytetarëve në përputhje me parimin e drejtësisë sociale.

Neni 40 paragrafi 1 i Kushtetutës përcakton se Republika i garanton familjes kujdes dhe mbrojtje të veçantë.

Neni 41 përcakton se është e drejtë e njeriut të vendosë lirisht për krijimin e fëmijëve. Republika, për hir të zhvillimit ekonomik dhe shoqëror të harmonizuar, ndjek një politikë humane të popullsisë.

Sipas nenit 42 paragrafi 1 i Kushtetutës, Republika i mbron në mënyrë të veçantë amësinë, fëmijët dhe të miturit. Sipas paragrafit 2 të të njëjtit nen, një person nën moshën 15 vjeç nuk mund të punësohet. Paragrafi 3 i të njëjtit nen parashikon që të miturit dhe nënat kanë të drejtë për mbrojtje të veçantë në punë. Sipas paragrafit 4 të të njëjtit nen, të miturit nuk mund të punësohen në punë që janë të dëmshme për shëndetin e tyre.

Neni 51 i Kushtetutës parashikon që në Republikën e Maqedonisë së Veriut, ligjet duhet të jenë në përputhje me Kushtetutën dhe të gjitha rregullat e tjera me Kushtetutën dhe me ligjin. Sipas paragrafit 2 të të njëjtit nen, të gjithë e kanë për detyrë ta respektojnë Kushtetutën dhe ligjet.

Sipas nenit 54 paragrafi 3 të Kushtetutës, kufizimi i lirive dhe i të drejtave nuk mund të jetë diskriminues në bazë të gjinisë, racës, ngjyrës së lëkurës, gjuhës, fesë, origjinës kombëtare ose shoqërore, pronës ose statusit shoqëror.

Sipas nenit 110 paragrafi 1 i Kushtetutës, Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë së Veriut vendos për përputhshmërinë e ligjeve me Kushtetutën.

Në përputhje me nenin 28 paragrafi 2 të Rregullores së Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut, Gjykata Kushtetuese do ta hedhë poshtë iniciativën nëse ajo ka vendosur tashmë për të njëjtën çështje dhe nuk ka baza për një vendim tjetër.

Neni 1 i Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve thotë se ky ligj e rregullon sistemin dhe organizimin e mbrojtjes së fëmijëve (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr.23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 dhe „Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut“ nr.104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 dhe 236/2022).

Sipas nenit 2 paragrafi 1 i këtij ligji, mbrojtja e fëmijëve është një aktivitet i organizuar i bazuar në të drejtat e fëmijëve, si dhe në të drejtat dhe detyrimet e prindërve për planifikimin familjar dhe të shtetit dhe njësive të vetëqeverisjes lokale për zbatimin e një politike humane të popullsisë. Në përputhje me paragrafin 2 të këtij neni, mbrojtja e fëmijëve arrihet duke siguruar kushte dhe një nivel jetese që është i përshtatshëm për zhvillimin fizik, mendor, emocional, moral dhe social të fëmijëve.
Paragrafi 3 i këtij neni parashikon që shteti, si dhe njësitë e vetëqeverisjes lokale, sigurojnë ofrimin e ndihmës së mjaftueshme materiale për prindërit për mirëmbajtjen, edukimin, kujdesin dhe mbrojtjen e fëmijëve dhe organizimin dhe sigurimin e zhvillimit të institucioneve dhe shërbimeve për mbrojtjen e fëmijëve.

Sipas nenit 3 të këtij ligji, mbrojtja e fëmijëve, sipas kuptimit të këtij ligji, arrihet nëpërmjet sigurimit të të drejtave, mjeteve dhe formave të caktuara të mbrojtjes së fëmijëve.

Sipas nenit 4 të këtij ligji, zbatimi i dispozitave të këtij ligji do të bazohet në parimet e mbrojtjes së të drejtës për jetën dhe zhvillimin e fëmijës, mbrojtjes së interesave më të mira të fëmijës, sigurimit të një standardi minimal për çdo fëmijë në kushte të barabarta, përjashtimit të çdo forme diskriminimi, respektimit të të drejtës së fëmijës për lirinë dhe sigurinë e personit, për mendimin e tij dhe shprehjen e lirë, shoqërimin dhe arsimimin, kushtet për një jetë të shëndetshme dhe ushtrimin e të drejtave dhe lirive të tjera shoqërore të fëmijës

Sipas nenit 6 paragrafi 1 i këtij ligji, të drejtat për mbrojtjen e fëmijëve sipas kuptimit të këtij ligji, ndër të tjera, do të jenë një ndihmë financiare e njëhershme dhe pagesa prindërore për një fëmijë. Sipas paragrafit 2 të të njëjtit nen, të drejtat nga paragrafi (1) i këtij neni do të sigurohen nga shteti sipas kushteve të përcaktuara nga ky ligj.

Sipas nenit 12 paragrafi 1 i këtij ligji, çdo diskriminim i bazuar në racë, ngjyrë të lëkurës, origjinë, përkatësi kombëtare ose etnike, gjini, orientim seksual, identitet gjinor, përkatësi në një grup të margjinalizuar, gjuhë, shtetësi, origjinë sociale, arsim, religjion ose besim fetar, besim politik, besim tjetër, aftësi të kufizuara, moshë, gjendje familjare ose martesore, gjendje pasurore, gjendje shëndetësore, status personal dhe social ose çdo bazë tjetër është i ndaluar.

Sipas nenit 14 paragrafi 1 i këtij ligji, diskriminimi i drejtpërdrejtë ekziston kur parashtruesi i kërkesës ose përfituesi i mbrojtjes së fëmijëve vepron, ka vepruar ose do të vepronte në mënyrë më pak të favorshme se një person ose grup tjetër në një situatë aktuale ose të mundshme të krahasueshme ose të ngjashme, mbi një bazë diskriminuese.

Të drejtat për mbrojtjen e fëmijëve janë të detajuara në Kapitullin II të Ligjit.

Sipas nenit 36 paragrafi 1 i këtij ligji, një përfitim i njëhershëm në para për një të porsalindur i jepet një familjeje për fëmijën e parë dhe të dytë të porsalindur. Sipas paragrafit 2 të këtij neni, një fëmijë i parë dhe i dytë i porsalindur konsiderohet një fëmijë që është fëmija i parë dhe i dytë i lindur gjallë sipas radhës së lindjes së nënës, e cila radhë përcaktohet në të njëjtën mënyrë kur nëna lind më shumë se një fëmijë në të njëjtën kohë. Paragrafi 3 i të njëjtit nen parashikon që fëmijët e adoptuar, deri në moshën një vjeç, do të konsiderohen gjithashtu fëmija i parë dhe i dytë i porsalindur, nëse nëna nuk ka një fëmijë të porsalindur sipas kuptimit të paragrafit (2) të këtij neni.

Në nenin 38 paragrafi 3 të këtij Ligji parashikohet që e drejta e përmendur në paragrafin (1) të këtij neni do të ushtrohet nëse të ardhurat mesatare totale të familjes së nënës mbi të gjitha bazat në tre muajt e fundit para paraqitjes së kërkesës për ushtrimin e së drejtës dhe gjatë ushtrimit të së drejtës janë më të ulëta se shuma e pagës minimale neto të përcaktuar për vitin paraprak.

Lidhur me pretendimet e parashtruesit të iniciativës se neni i kontestuar 36 i Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve, në vend që t’i promovojë dhe zgjerojë të drejtat e fëmijëve, bën të kundërtën, përkatësisht krijon pabarazi midis qytetarëve, gjë që është në kundërshtim me nenin 9 të Kushtetutës, sipas të cilit qytetarët e Republikës së Maqedonisë së Veriut janë të barabartë në liri dhe të drejta pavarësisht nga gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, origjina kombëtare dhe sociale, bindjet politike dhe fetare, statusi pronësor dhe shoqëror dhe se qytetarët janë të barabartë para Kushtetutës dhe ligjeve, si dhe nenin 42 paragrafi 1 të Kushtetutës, sipas të cilit Republika në mënyrë specifike mbron amësinë, fëmijët dhe të miturit, Gjykata konsideron se ato janë të bazuara mbi bazat se neni i kontestuar parashikon të drejtën e një ndihme të njëhershme financiare për një fëmijë të porsalindur për familje për fëmijën e parë dhe të dytë të porsalindur dhe në këtë mënyrë krijon pabarazi në raport me familjet me më shumë fëmijë të porsalindur që janë në të njëjtën situatë faktike dhe se neni i kontestuar nuk është në funksion të mbrojtjes së këtyre familjeve, gjë që çon në pikëpyetje të barazisë së tyre në aspektin e të drejtave të tyre. Pabarazia, pra diskriminimi, ekziston kur qytetarët janë në të njëjtën situatë faktike (cilësi personale, përkatësi ose status), ndërsa trajtohen ndryshe, siç është shembulli me dispozitën e kontestuar, sepse situata faktike e familjeve me një fëmijë të parë dhe të dytë të porsalindur është e njëjtë me situatën faktike të familjeve me shumë fëmijë të porsalindur dhe trajtohen ndryshe vetëm për shkak të faktit se këto familje kanë shumë fëmijë të porsalindur. Gjegjësisht, gjatë përcaktimit të një strategjie për rritjen natyrore të popullsisë, shteti duhet të përcaktojë masa të përshtatshme dhe të zbatojë një politikë të përshtatshme humane të popullsisë dhe për të përmbushur këtë qëllim, ligjvënësi mund të përcaktojë të drejtat dhe detyrimet për qytetarët me ligj dhe në të njëjtën kohë, kur përcakton kushtet, mënyrën dhe procedurën për ushtrimin e një të drejte të caktuar, është i detyruar të përcaktojë të drejta të barabarta dhe kushte të njëjta sipas të cilave qytetarët do të ushtrojnë liritë, të drejtat dhe detyrimet e tyre, pa bërë dallim midis qytetarëve në bazë të gjinisë, racës, ngjyrës së lëkurës, origjinës kombëtare dhe sociale, bindjeve politike dhe fetare, statusit pronësor dhe shoqëror, gjë që nuk është rasti me pjesë të caktuara të nenit 36 të kontestuar të Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve, sepse e drejta për një ndihmë të njëhershme monetare për një të porsalindur nuk vlen në mënyrë të barabartë për të gjitha familjet me fëmijë të porsalindur.

Duke e marrë parasysh sa më sipër dhe pavarësisht faktit se parashtruesi e konteston kushtetutshmërinë e nenit 36 të Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve në tërësinë e tij (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 23/2013, 12/2014, 44/2014, 144/2014, 10/2015, 25/2015, 150/2015, 192/2015, 27/2016, 163/2017, 21/2018, 198/2018 dhe “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut” nr. 104/2019, 146/2019, 275/2019, 311/2020, 294/2021, 150/2022, 236/2022 dhe 236/2022), Gjykata megjithatë shprehu dyshime në lidhje me pjesë të caktuara të të njëjtit nen, si jokushtetuese dhe vendosi si në dispozitiv të këtij aktvendimi.

Lidhur me nenin 38 paragrafi 3 të kontestuar të Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve, nga praktika kushtetuese-gjyqësore rrjedh se Gjykata tashmë e ka vlerësuar kushtetutshmërinë e dispozitës së kontestuar dhe me Aktvendimin U.nr.112/2021 të datës 07.05.2021, nuk ka filluar procedurë për vlerësimin e kushtetutshmërisë së saj, me ç’rast Gjykata vlerësoi se janë përmbushur kushtet e nenit 28 paragrafi 2 të Rregullores së Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut për ta hedhur poshtë iniciativën në këtë pjesë.

Lidhur me pretendimet e parashtruesit të iniciativës se dispozitat e kontestuara i shkelin nenet 3, 4, 6, 12 dhe nenin 14 paragrafi 2 të të njëjtit ligj, Gjykata konstatoi se në përputhje me nenin 110 alineja 3 të Kushtetutës, nuk është kompetente ta vlerësojë harmonizimin e ndërsjellë të dispozitave të të njëjtit ligj, përkatësisht harmonizimin e dispozitave të dy ligjeve.

Lidhur me kërkesën e parashtruesit të iniciativës që Gjykata Kushtetuese, si mbrojtëse e kushtetutshmërisë, duhet t’i korrigjojë gabimet e bëra me ndryshimet dhe plotësimet e Ligjit në vitin 2019 dhe në këtë mënyrë t’i mbrojë të drejtat e fituara që u shfuqizuan në mënyrë të padrejtë, si dhe të mundësojë vazhdimin e tyre përgjithmonë dhe për të gjithë në mënyrë të barabartë dhe pa kushte dhe kufizime, pasi përparimi dhe zhvillimi i një shteti shprehet më së miri përmes kujdesit për zhvillimin e qytetarëve të tij, Gjykata konstatoi se kjo është një kërkesë e paargumentuar për të aktivizuar mekanizmin kushtetues-gjyqësor për vlerësimin e kushtetutshmërisë së dispozitës së kontestuar.

Duke iu referuar sa më sipër, Gjykata vlerëson se pjesë të paragrafit 1, paragrafit 2 dhe pjesë të paragrafit 3 të nenit 36 të Ligjit për Mbrojtjen e Fëmijëve, të treguara në pikën një të këtij aktvendimi, nuk janë në përputhje me nenin 9 të Kushtetutës, i cili i referohet barazisë së qytetarëve në realizimin e lirive dhe të drejtave.

Bazuar në sa më sipër, Gjykata, vendosi si në dispozitiv të këtij aktvendimi.

KRYETAR
i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Maqedonisë së Veriut,
dr. Darko Kostadinovski