Генералниот секретар на Уставниот суд на Република Северна Македонија, м-р Виолета Ѓорѓиевска, и м-р Шадија Банташоска, стручен соработник за правни прашања, учествуваа на 14. Меѓународна летна школа на тема „Основни принципи за ограничување на правата и слободите“, која се одржа од 4 до 9 октомври 2026 година во Анкара, Република Турција, во организација на Центарот за обука и развој на човечки ресурси при Асоцијацијата на азиски уставни судови и еквивалентни институции (AACC).
Ѓорѓиевска и Банташоска имаа излагање на тема „Основни принципи за ограничување на правата и слободите во Република Северна Македонија“, во кое се осврнаа на уставните гаранции за заштита на човековите права и слободи, принципите на законитост, неопходност и пропорционалност при нивното ограничување, како и на уставносудската практика за време на пандемијата со КОВИД-19.
Меѓународната школа беше посветена на размена на национални искуства и уставноправни практики во областа на заштитата на основните права и слободи, со посебен акцент на уставните граници на нивното ограничување.
Во продолжение го пренесуваме нивното излагање во целост:
Основни принципи за ограничување на правата и слободите во Република Северна Македонија
Уставната рамка на Република Северна Македонија ги поставува човековите права и основните слободи во средиштето на уставниот поредок, воспоставувајќи правни и институционални гаранции за нивна ефективна заштита.
Оттука, не е случајно што „основните слободи и права на човекот и граѓанинот признати во меѓународното право и утврдени со Уставот“ се наведени како прва темелна вредност на нашиот уставен поредок. Тие претставуваат еден од темелите врз кои почива Уставот. Заедно со другите темелни вредности, особено владеењето на правото и почитувањето на општоприфатените норми на меѓународното право, тие ја сочинуваат уставната рамка во чии граници слободите и правата мора да бидат гарантирани и ефективно заштитени.
Уставните права имаат и нормативна и практична димензија. Нивното значење не завршува со нивното признавање во уставниот текст. Нивната ефективна заштита бара законодавната, извршната и судската власт, а особено уставните судови, да обезбедат практично остварување на уставните гаранции. Ова се одразува и во уставносудската практика на Уставниот суд на Република Северна Македонија.
Уставот упатува и на основните слободи и права признати во меѓународното право и на оние што се гарантирани со Уставот, поставувајќи ги во уставната рамка на темелните вредности. Ова е значајно бидејќи овие вредности имаат и уставна и судска функција.
Државата, преку сите гранки на власта, е должна не само да се воздржува од донесување прописи што се во спротивност со уставно загарантираните права и општоприфатените норми на меѓународното право, туку и да ја обезбеди нивната ефективна заштита. Оттука, во уставносудското одлучување, овие темелни вредности претставуваат уставни мерила според кои може да се оценува уставноста на законите и другите прописи.
Член 54 од Уставот предвидува дека слободите и правата на човекот и граѓанинот можат да бидат ограничени само во случаи утврдени со Уставот. Секое такво ограничување не смее да биде дискриминаторско и мора да остане во границите утврдени со Уставот.
Покрај оваа општа рамка, Уставот утврдува посебни услови и ограничувања во однос на одделни права и слободи. Во одредени случаи, тие ограничувања се непосредно пропишани со Уставот, додека во други Уставот дозволува нивно дополнително уредување со закон или бара донесување судска одлука.
На пример, слободата на движење согласно член 27 може да се ограничи со закон заради заштита на безбедноста на Републиката, водење кривична постапка или заштита на здравјето на луѓето. Слободата и тајноста на писмата и на сите други облици на комуникација, согласно член 17, можат да се ограничат врз основа на судска одлука и под услови утврдени со закон. Неповредливоста на домот, согласно член 26, подлежи на уставно утврдени исклучоци, додека остварувањето на правото на мирно собирање, согласно член 21, може да биде ограничено во услови на воена или вонредна состојба.
Истовремено, Уставот обезбедува апсолутна заштита на одредени права кои не можат да бидат ограничени дури ни за време на воена или вонредна состојба. Согласно член 54 став 4, тие ги опфаќаат правото на живот, забраната на мачење и нечовечко или понижувачко постапување или казнување, начелото на законитост во кривичното право и слободата на уверувањето, совеста, мислата и вероисповедта.
На тој начин, Уставот прави јасна разлика меѓу правата што можат да бидат ограничени под строго утврдени уставни услови и правата што уживаат апсолутна заштита дури и во најтешките околности.
Од аспект на владеењето на правото, секое ограничување на човековите права и слободи мора да се заснова на јасни уставни и законски критериуми што можат да спречат самоволно постапување на органите на јавната власт.
Прво, ограничувањето мора да ги исполнува барањата за уставност и законитост: тоа мора да биде уставно дозволено и да има јасна законска основа. Второ, мора да има легитимна цел, како што е заштитата на човечкиот живот или јавното здравје. Трето, мора да биде неопходно, што значи дека треба да постои вистинска и неодложна потреба од мерката.
Тесно поврзан со неопходноста е принципот на пропорционалност: мерката не смее да оди подалеку од она што е неопходно за постигнување на легитимната цел и мора да се разгледа дали истата цел може да се постигне со помалку рестриктивни средства. Конечно, ограничувањата мора да бидат во согласност со принципот на недискриминација и не смеат да резултираат со неоправдано различно постапување.
Според тоа, уставната легитимност на едно ограничување не зависи единствено од важноста на целта што се настојува да се постигне. Ограничувањето мора истовремено да ги исполнува барањата за соодветна правна основа, неопходност, пропорционалност и недискриминаторска примена.
Искуството на Република Северна Македонија за време на пандемијата со КОВИД-19 претставува значаен пример за практичната примена на овие уставни принципи.
По прогласувањето на вонредна состојба во 2020 година, Владата, согласно член 126 од Уставот, беше овластена да донесува уредби со законска сила со цел справување со причините и последиците од вонредната состојба. Меѓутоа, вонредната состојба не создава правен вакуум, ниту ѝ дава неограничени овластувања на извршната власт.
Во повеќе предмети што се однесуваа на мерките донесени во овој период, Уставниот суд ги примени и дополнително ги разви уставните стандарди што го уредуваат ограничувањето на основните права. Исклучителните околности отворија едно од најчувствителните прашања во уставното право: каде завршува уставно оправданото ограничување на правата, а каде започнува неоправданото мешање во индивидуалните слободи?
Во предметот У.бр.92/2020, при оценувањето на уредба со законска сила, Судот ги разгледуваше ограничувањата што произлегуваат од членовите 54, 125 и 126 од Уставот. Судот нагласи дека мерките донесени за време на вонредна состојба мора да бидат функционално поврзани со причините и последиците од таа состојба, да имаат легитимна цел, да бидат општествено оправдани и да ги исполнуваат барањата за разумност и пропорционалност. Судот, исто така, ја нагласи забраната за дискриминаторски ограничувања и посебната заштита на правата што не можат да бидат ограничени дури ни за време на вонредна состојба.
Примената на овие стандарди се одразува и во оценувањето на мерките што ја засегаа слободата на движење. Во предметот У.бр.60/2020, Уставниот суд поведе постапка за оценување на одредби со кои се уредуваа ограничувањата на движењето, вклучително и полицискиот час, и изрече времена мерка со која го запре извршувањето на поединечните акти и дејствија преземени врз основа на оспорените одредби.
Друг значаен пример е предметот У.бр.56/2020, во кој Уставниот суд го поништи член 3 од Уредбата со законска сила за роковите во судските постапки и за постапувањето на судовите и јавните обвинителства за време на вонредната состојба. Овој предмет е особено значаен од аспект на владеењето на правото и поделбата на власта.
Судот утврди дека Владата ги пречекорила своите уставни овластувања со тоа што преку уредба со законска сила го уредила продолжувањето на мандатот на судиите поротници — прашање што спаѓа во уставно утврдената надлежност на Судскиот совет. Оттука, одлуката покажува дека дури и за време на вонредна состојба, извршната власт не смее да ги користи вонредните овластувања за да ја измени уставно утврдената распределба на надлежностите или да се меша во независноста на судството.
Со Одлуката У.бр.84/2020, Уставниот суд ја поништи Уредбата со законска сила за примена на Законот за даночна постапка за време на вонредната состојба. Судот повторно потврди дека вонредните овластувања на Владата се уставно ограничени и остануваат предмет на уставносудска контрола. Мерките донесени во вонредни околности мора да бидат во согласност со Уставот, владеењето на правото и принципот на поделба на власта, да бидат неопходни, пропорционални и непосредно поврзани со справувањето со последиците од вонредната состојба.
Особено чувствително прашање беше односот меѓу мерките за заштита на јавното здравје и слободата на вероисповедта. Согласно член 54 став 4 од Уставот, слободата на уверувањето, совеста, мислата и вероисповедта не може да биде ограничена дури ни за време на воена или вонредна состојба.
Мерките со кои се ограничува движењето или собирањето, иако формално не се насочени кон слободата на вероисповедта, сепак можат да влијаат врз можноста за колективно практикување на верата и посетување верски објекти. Ова го отвора прашањето каде се наоѓа границата меѓу дозволеното ограничување на одредено однесување заради заштита на јавното здравје и недозволеното, иако посредно, мешање во слободата на вероисповедта.
Искуството од вонредната состојба, оттука, покажа дека една мерка мора да се оценува не само според нејзината декларирана цел, туку и според нејзиното вистинско влијание врз остварувањето на уставно загарантираните права.
Кризата предизвикана од КОВИД-19 ја потврди суштинската улога на Уставниот суд во заштитата на уставните права и слободи. Исклучителните околности и повикувањето на јавниот интерес не можат да го оправдаат пречекорувањето на уставно утврдените граници или непочитувањето на општоприфатените норми и принципи на меѓународното право, особено кога станува збор за права што уживаат апсолутна заштита.
Поради тоа, континуираниот институционален надзор, а особено уставносудската контрола, е од клучно значење за спречување на прекумерни и неоправдани ограничувања на човековите права. Уставносудската контрола обезбедува мерките донесени во јавен интерес да останат во уставните граници, да имаат легитимна цел, да ги исполнуваат барањата за неопходност и пропорционалност и да не навлегуваат во суштината на индивидуалните права и слободи.
На овој начин, уставносудската контрола претставува суштинска гаранција: дури и во време на криза, проширените државни овластувања мора да останат во уставните граници и никогаш не смеат да прераснат во прекумерно мешање во човековите права и основните слободи.
м-р Виолета Ѓорѓиевска
Генерален секретар на Уставниот суд на Република Северна Македонија
м-р Шадија Банташоска
Стручен соработник специјализиран за правни прашања