Издвоено мислење

Издвоени мислења по предметот У.бр.141/1997 и 146/1997

Согласно член 25 од Деловникот на Уставниот суд на Република Македонија, издвојувајќи го своето мислење по донесената одлука на Уставниот суд под У.бр.141/97 и У.бр.146/97, од 18.11.1998 година, со која се укинати: а) Законот за употреба на знамињата преку кои припадниците на националностите во Република Македонија го изразуваат својот идентитет и националните особености и б) Указот за прогласување на Законот за употреба на знамињата преку кои припадниците на националностите во Република Македонија го изразуваат својот идентитет и националните особености (“Службен весник на Република Македонија” бр.32/97), го давам следното образложение:

1. Уставен основ за донесување на Законот за употреба на знамињата преку кои припадниците на националностите во Република Македонија го изразуваат својот идентитет и националните особености се одредбите на членот 8 став 1 алинеја 2 и членот 48 став 1 од Уставот на Република Македонија. Одредбата на членот 8 од Уставот определува дека една од темелните вредности на уставниот поредок е и слободното изразување на националната припадност. Оваа темелна вредност не може да не се поврзува со членот 48 став 1 од Уставот, според кој припадниците на националностите имаат право слободно да го изразуваат, негуваат и развиваат својот идентитет и националните особености. Републиката, гарантирајќи го културниот, јазичниот и верскиот идентитет во ставот 2 на овој член, воедно го гарантира и етничкиот идентитет на националностите, кој пак не претставува ништо друго освен слободно изразување на националната припадност кога е тоа потребно заради обезбедување на идентитетот на националноста.

Гарантирајќи ги овие права Републиката презема уставна обврска да го заштити идентитетот на националностите, покрај другите мерки и со донесување на закони, како што е постапено со оспорениот Закон.

Оттука произлегува неоснованоста на правното сваќање, изразено во одлуката на Уставниот суд, дека членот 5 на Уставот не дава простор со посебен закон да се регулира употребата на знамиња на националностите.

Со членот 5 став 1 на Уставот, имено се уредува само државното знаме, химната и грбот како државни симболи на Република Македонија, и притоа се одредува дека овие државни симболи се утврдуваат со закон. Прашањето пак на употребата на знамињата на националностите воопшто не може да се врзува со членот 5 од Уставот, кој исклучиво го регулира прашањето само на државните симболи на Република Македонија кои впрочем се на сите граѓани вклучувајќи ги тука и националностите кои живеат во Република Македонија.

Недвосмислено е дека употребата на знамињата на националностите пропишано со оспорениот Закон носи една друга логика од онаа која што е во цитираниот член 5 на Уставот. Во конкретниот случај не станува збор за државен симбол, туку се работи за сосема друго право од корпусот на основните човекови слободи и права кои се признаени и гарантирани со одредбите од членовите 8 и 48 на Уставот.

Не е во согласност со Уставот застапениот став во одлуката на Уставниот суд дека со употребата на знамињата на националностите се повредува државниот суверенитет на Република Македонија. Ова затоа што знамето кое се нормира во спорниот Закон не е израз на суверенитетот на националностите, туку во конкретниот случај се работи за изразување на националниот идентитет. Државниот суверенитет и националниот идентитет се две сосема различни работи и меѓу нив не може да се постави некаков знак на равенство. Непостоењето на еквиваленција помеѓу државниот суверенитет и националниот идентитет се гледа не само од содржината, туку и од самиот назив на Законот. Законодавецот најверојатно се раководел од потребата да исклучи било какво евентуално сомневање во однос на ова прашање.

Покрај горенаведените причини и околноста што со Законот изрично се забранува истакнувањето на знамињата на националностите пред и во објектите на трите власти (законодавна, извршна и судска власт), Уставниот суд на Република Македонија, Народна банка на Република Македонија и други органи, кои всушност претставуваат главни државно-правни атрибути на Република Македонија, го исклучува становиштето дека со употребата на знамето на националностите се повредува државниот суверенитет и територијалниот интегритет на Република Македонија.

Овој Закон, за разлика од поранешниот Закон од 1973 година е многу порестриктивен. Освен случајот во членот 5 од Законот (употреба во некои единици на локалната самоуправа во денови на државните празници на Република Македонија, културни, спортски и други приредби што ги организираат националностите) всушност употребата на знамето на националностите се сведува пред се во приватната сфера.

Ограничената можност за употреба на знамето на националностите во единиците на локалната самоуправа кои според Уставот немаат државно-правни атрибути (не влегуваат во ниту една од трите власти), како и наведените правни причини од овој дел на образложението на издвоеното мислење, не можат да претставуваат уставна основа за отстранување од правниот поредок на оспорениот Закон во целина.

2. При претресот на Предлогот на Уставот пред Собранието на Република Македонија (16.11.1991 година) било дадено појаснување дека националните особености како термин од членот 48 став 1 на Предлогот ги вклучува и националните симболи и дека за ова немало дилеми ниту во Уставната комисија, и притоа било укажано, воопшто на проблемите кои настануваат во практика при употребата на знамињата на националностите, со посебен осврт на искуствата на други држави во Европа.

Од ова јасно произлегува дека при утврдувањето на текстот на членот 48 од Предлогот и донесувањето на Уставот пратениците при гласањето биле со јасно уверување дека во содржината на овој член во поглед на изразување на националниот особености се вклучени и симболите на националностите.

3. Во правната наука знамето е дефинирано како државен симбол и воедно како национален симбол. Историски е докажано дека знамето понапред било национален симбол, а потоа по правило станало и државен симбол. Затоа, во паметењето на новите поколенија, знамето преди се се доживува како национален симбол. Покрај другите балкански народи, кај албанците од давнина било изразено чувството на вакво доживување.

Продолжувајќи ја традицијата, после II-рата светска војна, со одредени прекини, над пет децении, националното знаме се употребуваше во семејни, други свечености, приредби и сл. Во државните празници и други манифестации се истакнуваше заедно со државното знаме и другите знамиња. После уставните измени, во Република Македонија во 1973 година беше донесен Законот за употреба на знамињата на народностите. По укинувањето на овој Закон (1989) иако се створи правна празнина, по распаѓањето на СФРЈ, се толерираше употребата на знамињата на националностите.

Поаѓајќи од наведените факти како и причините изнесени во претходната точка, произлегува дека правото на заштита на употребата на знамињата од националностите има основа и во одредбата од членот 5 став 1 од Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства, во која меѓу другите вредности е предвидено сочувањето на традициите и културното наследство на националните малцинства кои се суштински елементи на нивниот идентитет. Заштитата на овие права не може да се ограничат со одредбата на членот 21 од Рамковната конвенција. Толкувањето на вредностите “традициите и културното наследство” во однос на спорниот Закон не е во спротивност со основните принципи на меѓународното право и посебно на суверената еднаквост, територијалниот интегритет и политичката независност на државите. Суштината на оваа одредба се состои во тоа што оваа Конвенција не дава право националните малцинства (националностите) да преземат активности кои се во спротивност со основните принципи на меѓународното право односно да постапуваат на тој начин со што се загрозуваат горенаведените државно-правни атрибути на земјите потписнички на Конвенцијата. Од аспект на оценката на согласноста на спорниот Закон со Рамковната конвенција, правно неодржливо е да се прима дека оваа одредба (член 21) се однесува на законодавецот, на земјата потписничка, кој суверено донесува закони, односно ја врши законодавната власт.

4. Уставниот суд наоѓајќи дека во конкретниот случај не биле исполнети условите од членот 82 од Уставот, претседателот на Собранието да го заменува претседателот на Републиката, оценил дека всушност претседателот на Собранието не бил овластен да го потпишува Указот и во име на претседателот на Републиката поради што го укинал и Указот за прогласување на спорниот Закон.

Ако се прифаќа вакво становиште произлегува дека Законот не би можел да влезе во сила, од причина што претседателот на Републиката бил оневозможен да ја врши неговата функција согласно членот 75 став 2 и 3 од Уставот (користење на правото на суспензивно вето).

При ваква фактичка и правна положба, Уставниот суд можел да го укине само Указот за прогласување на Законот, и да му овозможи на претседателот на Републиката да го користи своето право од членот 75 од Уставот (да го потпише Указот, или Законот да го врати во Собранието на повторно разгледување).

Уставниот суд наспроти ова, укинувајќи го Указот и Законот паѓа во неодржлива правна положба. Ако се укине Указот за прогласување на Законот, логично произлегува заклучокот дека во смисла на одредбите од членот 52 на Уставот не може да се прифати дека Законот влегол во сила. Закон кој што не е влезен во сила не може да се оцени неговата согласност со Уставот. Во ваков случај Уставниот суд согласно Деловникот за работа на Уставниот суд, можел да ја отфрли иницијативата за оценување на уставноста на оспорениот Закон.

Непостапувајќи на ваков начин, Судот зазел становишта кои се правно неприфатливи од причините дадени во претходните точки на ова издвоено мислење.

Судија на Уставниот суд 
на Република Македонија
Бахри Исљами

* * *

Противењето на Одлуката на Уставниот суд на Република Македонија по предметот У.бр.141/97 и 146/97 од 18.11.1998 година, со која се укинаа:

а) Законот за употреба на знамињата преку кои припадниците на националностите во Република Македонија го изразуваат својот идентитет и националните особености и

б) Указот за прогласување на Законот за употреба на знамињата преку кои припадниците на националностите во Република Македонија го изразуваат својот идентитет и националните особености (“Службен весник на Република Македонија” бр.32/97),

го правам врз основа на член 25 став 6 и член 50 став 2 од Деловникот на Уставниот суд на Република Македонија (“Службен весник на Република Македонија” бр.70/92) и го образложувам со следната фактичка и правна аргументација:

Според член 8 став 1 алинеја 2 од Уставот на Република Македонија, темелна вредност на уставниот поредок на Република Македонија е и слободното изразување на националната припадност. Исто така, според член 48 став 1 од Уставот, припадниците на националностите имаат право слободно да го изразуваат, негуваат и развиваат својот идентитет и националните особености, а според став 2 од истиот член на Уставот, Републиката им ја гарантира заштитата на етничкиот, културниот, јазичниот и верскиот идентитет на националностите.

Овие уставни одредби значат:

1) граѓанинот државјанин на Република Македонија, кој е припадник на некоја националност во Република Македонија, претставува вредност (богатство) од темелно (базично) значење за правниот поредок на државата – Република Македонија (член 8 став 1 алинеја 2 од Уставот);

2) на тоа богатство, односно на граѓанинот (државјанин на Република Македонија) кој е едновремено и припадник на некоја националност во Република Македонија), му се дава можност слободно (што значи без ограничување) да ја покаже (на било кој начин: со збор, звук-тон, боја… или друг знак, односно симбол) посебноста, специфичноста на националноста на која и припаѓа (член 8 став 1 алинеја 2 од Уставот);

3) овие граѓани кои се основно богаство на државата – Република Македонија, не само што не се ограничени во покажувањето на своите посебности, туку не се ограничени ниту во чувањето (негувањето), ниту во продлабочувањето (развивањето) на своите индивидуални и колективни национални посебни особини (член 48 став 1 од Уставот);

4) овие граѓани дури и се заштитени од Републиката, односно државата е должна да им ги чува етничките, културните, јазичните и верските посебности (член 48 став 2 од Уставот);

5) освен изнесената интерпретација на наведените уставни одредби и целината на Уставот на Република Македонија од 1991 година, укажува дека изнесените уставни одредби (член 8 став 1 алинеја 2 и член 48 ставовите 1 и 2) треба да се разберат и применуваат во напред наведената смисла. Имено, со оглед на тоа што суверенитетот (односно власта) во Република Македонија произлегува од граѓаните и им припаѓа на граѓаните (член 2 став 1 од Уставот), како и со оглед на тоа што Собранието на Република Македонија одлучува со мнозинство гласови (член 69 од Уставот), очигледно е потребно националностите да се заштитени од евентуалната еднострана воља на мнозинството и тоа е направено со Уставот како акт со кој се конституира државата. На тој начин, заштитени и слободни, националностите стануваат позитивен, конструктувен фактор во развојот на вредностите на Република Македонија како држава, бидејќи се задоволни со условите во кои живеат, а не се деструктивен фактор кој сака реорганизира нешто што му создава незадоволство односно чувство на асимилација;

6) Наведените уставни одредби, особено член 48 ставовите 1 и 2 од Уставот, интерпретирани во напред изнесената смисла, претставуваат цврста основа за донесување на Законот за употребата на знамињата преку кои припадниците на националностите во Република Македонија го изразуваат својот идентите и националните особености (“Службен весник на Република Македонија” бр.32/97). Имено, Законот има уставна основа и не требаше да се укине поради следното:

а) поблиску ги определува правилата за изразување на идентитетот и националните особености на припадниците на националностите во Република Македонија преку употреба на знамињата на националните малцинства кои живеат во Република Македонија (на пр. граѓаните државјани на Република Македонија кои се припадници на националностите можат да го употребуваат своето знаме во приватниот живот – свадба, сунет, крштевка, погреб… или на културни, спортски и други приредби – музички фестивали, фудбалски утакмици … член 3 од Законот). Тие граѓани не можат да го употребуваат своето знаме пред објектите во кои се сместени државните органи (член 4 од Законот) или на државен празник на Република Македонија може да се истакне, покрај државното знаме, и знамето на националностите и тоа во општините во кои националностите се во мнозинство како и пред објектите на општинските органи (член 5 од Законот). Очигледно е дека Законот ја регулира употребата на знакот (симболот) – знамето на националните малцинства во приватната и културната сфера и на локалното подрачје, односно вон сферата на државната власт, освен во еден случај (државните празници), кога не се доведува во прашање државниот суверенитет во определени општини, бидејќи се истакнува државното знаме а се покажува и посебноста на населението во општината (преку нивното знаме);

б) изнесениот начин на употребување на знамето на националностите може поблиску да се подведе под чување на нивниот културен идентитет, односно посебност (член 48 став 2 од Уставот);

в) знамето на албанската националност се употребувало (црвено поле што го симболизира сонцето со црн двоглав орел во средината – што ја симболизира слободата) уште од 28 ноември 1443 година (историја на албанскиот народ, издание – Тирана од 1994 година, страна 56) како и со оглед дека тие, тој симбол го употребувале на овие простори и во текот на II-та светска војна од 1941 до 1945 година (Кичево и кичевско во НОБ – документи, издание 1985 година, страна 181), произлегува дека тој симбол е дел и на нивната традиција која, пак, е елемент на етничкиоте идентитет па, и по тој основ, Законот има основа во член 48 став 2 од Уставот;

г) знамето на албанската националност во Република Македонија станало традиција и елемент на нивниот етнички идентитет и со тоа што имале право да го употребуваат “знамето на народностите” според член 178 став 3 од Уставот на СРМ од 1974 година и според Законот за употреба на знамињата на народностите (“Службен весник на СРМ” бр.40/73);

д) дека симболите на националностите на (знамињата) имаат основа во член 48 од Уставот на Република Македонија од 1991 година, произлегува и од изјавата, дадена во својство на член на Комисијата за изготвување на текстот на Уставот, во врска со тој член од Уставот. Тоа го потврди и еден бивш амбасадор на подготвителната седница на Судот, одржана во март 1998 година;

ѓ) и почитуваниот академик по уставно право Евгениј Димитров, на подготвителната седница на Судот од јануари 1998 година изјави дека Законот има основ во членот 8 став 1 алинеја 2 и во членот 48 од Уставот, како и дека поради гостиварските настани и практичните потреби Законот требаше да се донесе, при што Законот не го повредува суверенитетот на државата ниту воспоставува суверенитет на националностите туку се изразува само националниот идентитет (култура и традиција);

е) Законот не може да се оценува од аспект на неговата согласност со член 5 од Уставот, како што се прави во Одлуката за неговото укинување, бидејæи се однесуваат на различни прашања. Имено, Законот се однесува на употреба на знамињата на националните малцинства заради изразување на своите посебности, а членот 5 од Уставот се однесува на државното знаме како израз на суверенитетот и територијатлниот интегритет на Република Македонија.

ж) Стечените и природните права, Уставот на Република Македонија не ги укинува (член 52 став 4 од Уставот).

з) Со ваквата Одлука Уставниот суд го крши и членот 8 став 1 алинеја 11 од Уставот според која една од темелните вредности на уставниот поредок на Република Македонија е и почитувањето на општо прифатените норми на меѓународното право. Ова, затоа што: член 5 од Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства, ратификувана со закон (“Службен весник на Република Македонија” бр.11/97), ја задолжува Република Македонија, како потписничка да им овозможи на припадниците на националностите да ја сочуваат и развиваат својата култура, како и да ги сочуваат суштинските елементи на нивниот идентитет – нивната вера, нивниот јазик, нивните традиции и нивното културно наследство.

Знамето, албанската националност го има употребувано од 1941 до 1998 година (со мали прекини 1948 поради информбирото и 1989 година кога почна да се распаѓа Титова Југославија – значи за време на вонредни околности) и за тоа време не го навредувала суверенитетот и територијалниот интегритет како и политичката независност на Република Македонија (член 21 од Рамковната конвенција).

и) Истото право го уживаат националните малцинства со член 11 од Уставот на СР Југославија, и во Република Хрватска како и во Република Словенија (Књига људска права, Београд 1997 година страна 78).

ј) Необјективен е ставот на Судот дека членот 4 кој зборува за употреба на знамето на националностите пред и во објектите на локалната самоуправа (без исклучок) ако тие се малцинство од населението и членот 5 кој допушта и употреба на знаме на националностите пред и во објектите на локалната самоуправа ако припадниците на една националност се мнозинство од населението, дека со тоа наводно се повредува начелото на еднаквост на граѓаните (член 9 од Уставот).

Со овој став не се согласувам од причини што сметам дека самиот Устав во членот 7 ја прави истата разлика кога е во прашање службената употреба на јазикот на националноста. Ако во единиците на локалната самоуправа во кои како мнозинство живеат припадниците на националностите, во службена употреба, покрај македонскиот јазик и кириличното писмо, се и јазикот и писмото на националностите на начин утврден со закон.

Во единиците на локалната самоуправа во кои како значителен број живеат припадниците на националностите во службена употреба, покрај македонскиот јазик и кириличното писмо, се и јазикот и писмото на националностите, под услови и на начин утврдени со закон. Разликата што ја прави самиот Устав не го вреѓа начелото на еднаквост (- макар таа и да постои и во реалниот живот), затоа што тоа го бара принципот на владеење на правото.

к) Недоволно научен е ставот на Судот изнесен на страна 4 став 3 од Одлуката дека членот 48 од Уставот признава поединечни права а не и колективни, затоа што националноста е колективитет, и членот 48 од Уставот на националностите им признава колективни права.

Според италијанскиот научник Макинверни постојат три права кои се потполно колективни и тоа: право на опстанок на малцинствата, право да не бидат асимилирани и право на стварно учествување при објавување на јавни работи (Књига људска права, Београд 1997, страна 402).

По содржина овие колективни права – со сите четири става ги признава член 48 од Уставот за малцинствата. Цел е на членот 48 од Уставот да се постигнат тие вредности што ги набројува Макинверни.

Указот за прогласување на Законот не е пропис (општ акт) и согласно член 110 од Уставот, Уставниот суд не е надлежен да ја цени неговата уставност, па не требаше ниту да го укине.

Да резимирам:

Во правна ситуација кога:

1) Овој исти суд во врска со гостиварските настани, со Решение У.бр.52/97 од 21 мај 1997 година на чија страна 2 точка 5 изрази став дека оваа материја може да се уредува само со закон (и сугерираше на Владата и Собранието да се донесе закон);

2) Собранието на Република Македонија, согласно член 68 став 1 алинеја 2 го донесе Законот;

3) Претставникот на Собранието и на Владата пред овој Суд, на подготвителната седница изјавија дека Законот не во спротивност со член 5 од Уставот, а има основ во член 48 од Уставот;

4) Претставникот на науката по уставно право академикот Димитров изјави дека Законот е во согласност со Уставот, има основ во член 8 став 1 алинеја 2 и во член 48 од Уставот – и изјави дека поради гостиварските настани овој закон требаше да се донесе како и дека Законот не го вреѓа суверенитетот на државата, односно не е израз на суверенитетот на националностите.

Се наметнува заклучок (логичен) дека Законот не требаше да се укине.

Судија на Уставниот суд
на Република Македонија
Бесим Селими

Решение У.бр.141/1997 и У.бр.146/1997

Leave a Reply